نیشابور

به نیشابور پایدارترین شهر ایران خوش آمدید.

نِیْشابور یا نیشاپور (به پهلوی:{پهلوی ج|n}{پهلوی ج|y}{پهلوی ج|w}{پهلوی ج|sh}{پهلوی ج|h}{پهلوی ج|p}{پهلوی ج|w}{پهلوی ج|h}{پهلوی ج|r}{پهلوی ج|y} نیو شَهپُهْر، به معنی: ساختهٔ نیک شاهپور) مرکز شهرستان نیشابور و یکی از شهرهای مهم خراسان بزرگ و استان خراسان رضوی در شرق ایران است که در دامنه کوه بینالود قرار گرفته‌است. نیشابور از مهم‌ترین مراکز جمعیتی، فرهنگی، گردشگری، صنعتی و تاریخی شمال شرق ایران به شمار می‌آید و به عنوان یکی از نمادهای تاریخ و فرهنگ ایران مطرح شده‌است.. طبق آخرین تغییرات در افزایش حریم شهری شهر نیشابور ۲۷۶٫۰۸۹ نفر و بر اساس سرشماری عمومی سال ۱۳۸۵ شمسی ۲۰۵٬۹۷۲ نفر جمعیت دارد.فرمانداری نیشابور جز فرمانداری‌های ویژه در ایران است.{مدرک}

ریوند، نیسایه، ابرشهر، نیسابور، نشابور، شهر فیروزه، اُمُ البلاد خراسان، شهر شادیاخ و مدینه الرضا از نام‌های قدیمی و دیگر شهر و منطقه نیشابور است.نیشابور در دوره ساسانیان، در حدود دهه‌های میانیِ سده یِ سومِ میلادی به فرمان شاپور اول تأسیس شد.. در سال ۶۴۳ (میلادی) در زمان خلافت عمر بن خطاب فتح شد. نیشابور برای بار نخست در دوره طاهریان و بار دوم در اوایل دوره سلجوقیان به عنوان پایتخت ایران انتخاب شده بود. و در قرن یازدهم میلادی یکی از ده شهر بزرگ و پرجمعیت جهان بوده..شکوفایی و شهرت این شهر و منطقه ی آن بین سده‌های میانی ورود اسلام به خراسان تا دورهٔ حمله مغول بوده و نیشابور در این سده‌ها پایتخت فرهنگی ایران شناخته شده‌است.

حوزهٔ علمی این شهر در دوران طلایی اسلام یکی از بزرگترین مراکز و موطن بسیاری از دانشمندان، شاعران، صوفیان و دیگر بزرگان بوده‌است، از این شهر همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین و بزرگترین مراکز و شهرهای تمدن و فرهنگ اسلامی یاد می‌شود. مسلمانان – به خصوص تعدادی از صحابه – در این شهر مسجدهای بزرگی را بنا کردند. نیشابور یکی از مراکز علم و دانش اسلامی و نوآوری در دوران طلایی اسلام، مخصوصاً در دورهٔ خلافت عباسیان بود، اگرچه حمله مغول و تأثیرات پس از آن، به عنوان ضربه‌ای رکودکننده در تاریخ نیشابور و درپی آن تمدن اسلامی و ایران مطرح است. آنچه از نیشابور کهن باقی مانده‌است منطقه‌ای به نام کُهَندِژ ناحیه‌ای به وسعت ۳۵۰۰ هکتار، در جنوب شهر کنونی نیشابور است. نخستین پژوهش‌های باستان شناسی در نیشابور، از سال‌های ۱۹۳۵ و ۱۹۴۷ شروع شد و تا کنون نیز ادامه دارد. دو روز ۲۵ فروردین و ۲۸ اردیبهشت در تقویم ایران به نام دو تن از مشاهیر جهانی اهل نیشابور، یعنی محمد عطار و عمر خیام نامگذاری شده‌است.

نیشابور در قرون وسطی و در دوران طلایی اسلام یکی از بزرگترین شهرهای جهان، رقیب ایرانی بغداد و قاهره در جهان اسلام و مرکز خراسان بود. در این دوران نیشابور از شهرهای شرق اسلامی به شمار می‌رفته که در دوره‌هایی از تاریخ اسلامی در علوم و توسعه آن جایگاهی ممتاز داشت. در این دوران نیشابور در عین حال که مأمن ایرانی‌تباران بوده‌است مهاجرانی از بیشتر نقاط جهان اسلام پذیرفته بود. این مهاجرت از فتح نیشابور تا حمله غزها و مغول ادامه داشته‌است. توجه دانشمندان بزرگ به این شهر و اقامت در آن، نیشابور را به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی آن دوران تبدیل کرد. . نیشابور در گذشته به‌وفور نعمت، جمعیت فراوان، عمارتهای بسیار و باشکوه، معادن فیروزه، تعداد زیاد کاروان‌ها و کاروانسرای‌ها، رونق تجارت، کثرت مدارس و خانقاه‌ها، مساجد و کلیساها و تعداد بی‌شمار دانشمند و دیگر بزرگان مشهور بوده‌است.. در اوائل دوره تمدن اسلامی مرکز خراسان و قدیم‌ترین پایگاه علوم اسلامی در ایران نیشابور بوده‌است.. در دوره خلافت عباسیان نیشابور از مراکز تصوف و اسماعیلیه در ایران و خراسان و مذهب اکثریت مردمش شافعی و حنفی بوده‌است.

لطافت هوا، آمادگی خاک و کانی‌های نادر (چون فیروزه، گوگرد، مس، نمک، گچ و…) موقعیت جغرافیایی این شهر که نیشابور را بر سر راه همه شهرهای خراسان و دیگر بخش‌های ایران قرار می‌دهد، امکانات اقتصادی، تجاری و فرهنگی ویژه‌ای فراهم آورده‌است که نیشابور را بدان مرحله از گستردگی رساند که در تمام ادوار پیش از حمله مغولان، آبادترین شهر خراسان و یکی از بزرگترین شهرهای ایران و جهان شود، چنان که پیش و پس از ورود اسلام به ایران، مرکز بزرگ مسیحیان ایران(نسطوری‌ها) و اقلیت کلیمیان بود و نیز پایتخت زرتشتیان به شمار می‌رفت. نشانه ‏ها و شواهد امروزی که عبارت از خرابه ‏های متعدد در اطراف شهر کنونی نیشابور است گستردگی این شهر را در زمان‌های قدیم، یعنی کهن شهرِ نیشابور را به خوبی نشان می‌دهد.. نیشابور یکی از پایدارترین شهرهای ایران و خراسان است که بر سر جاده ابریشم قرار داشته‌است.. قدمت شهرنشینی و پایگیری این شهر را به دوره ساسانی و دوران شاپور اول نسبت داده‌اند. اما برپایه پژوهش‌های باستان‌شناسی در نیشابور، این منطقه در هزاره سوم پیش از میلاد دارای ارتباط تجاری با دره سند در پاکستان و نیز منطقه بین النهرین بوده‌است و قدیمی‌ترین منطقه تاریخی و باستانی خراسان بزرگ است..

این شهر بدین علت که چندین بار در مواقع مختلف کاملاً ویران گردید کمتر مورد شناسایی قرار گرفته‌است. نیشابور چندین بار توسط زلزله ویران گشته.. از قرن سوم تا اوت ۱۹۲۸ (میلادی) نیشابور در محاصره زلزله بوده‌است. در طول این مدت زلزله‌های ویران کننده بر روی سازه‌ها دگر ریختی زمین به طور متواتر بر گستره شهر نیشابور وارد کرده‌است.

اسلام دین اول نیشابور است. از سال ۶۴۳میلادی که این شهر توسط مسلمانان بدون جنگ فتح شد تا کنون، اسلام دین اول مردم این شهر به شمار می‌رود. زبان اکثریت مردم نیشابور فارسی است.زبان ترکی خراسانی، کردی، کرمانجی و عربی نیز رایج است. هنرهای رایج در نیشابور سفالگری، فرش بافی، فیروزه تراشی، کاشی‌کاری، نمدمالی و فرت‌بافی است.

در بهمن ماه ۱۳۸۹ نیشابور در شبکه میراث معنوی جهان در سازمان یونسکو به ثبت رسید. این شهر دارای بناهای تاریخی و مذهبی بسیاری است که قابلیت گردشگری دارند. طبیعت نیشابور نیز از مراکز گردشگری در خراسان و ایران است. نیشابور از شهرها و پایتخت‌های قدیمی ایران است و اکنون از نگاه جمعیتی، یکی از شهرهای پرجمعیت استان خراسان رضوی وایران است و یکی از فعال‌ترین شهرهای استان خراسان رضوی در صنعت و اقتصاد است و دومین قطب صنعتی استان‌های خراسان به شمار می‌رود.

مسافت شهر نیشابور از راه جاده ۴۴ با مشهد ۱۲۴ کیلومتر، تاتهران ۷۶۸ کیلومتر و تا سبزوار (نزدیکترین مرکز شهرستان به نیشابور از راه جاده) ۱۰۸ کیلومتر است. همچنین شهر کاشمر در ۱۳۰ کیلومتری جنوب نیشابور واقع شده‌است. نزدیک‌ترین پایتخت به نیشابور، عشق‌آباد، پایتخت کشور ترکمنستان با فاصله حدود ۱۹۰ کیلومتر است.. با افتتاح ایستگاه قطار نیشابور در اول مرداد سال ۱۳۳۵ شمسی توسط محمدرضا پهلوی، این شهر به راه‌آهن سراسری ایران متصل گشت.

اقتصاد شهرستان نیشابور برپایه کشاورزی، دام‌پروری و صنایع استوار است. مهم‌ترین فرآورده‌های آن گندم، جو، ذرت، پنبه، باقلا، صیفی‌جات، میوه‌های گوناگون و فرآورده‌های دامی است. در شهر نیشابور کشاورزی شهری به صورت محدود و در شهرستان نیشابور کشاورزی صنعتی و سنتی رایج است. از ۸۳ نوع محصول تولیدی استان خراسان رضوی، ۷۶ نوع آن در نیشابور کشت می‌گردد و این شهرستان در تولید ۴۷ محصول رتبه اول تا سوم استان را دارا است. کاریزها، مهمترین منابع آبی و یکی از نشانه‌های ویژه نیشابور هستند که امروزه نیز اهمیت خود را حفظ کرده‌اند.

== تاریخ ==

نیشابور در درازنای تاریخ خویش همواره ابر شهر فرهنگ ایران و نیز یکی از کانون های بزرگ و با شکوه این فرهنگ گرانسنگ نازش خیز جهانی بوده است. بسیاری از نام آوران و برجستگان ایران زمین در همه زمینه های دانش و ادب و اندیشه در دامان نیشابور پرورانده شده اند. هر ایرانی بیدار دل آن زمان که نام نیشابور را می شنود راه به ژرفناهای تاریخ و فرهنگ این سرزمین می برد. نامی است آن چنان نازنین، آن چنان ناز آلود که موی بر تن ایرانیان این چنین بر می افرازد. از نگاهی دیگر در چشم من نیشابور نمادی از ماندگاری و پایداری ایران زمین است. نیشابور شهری است که فراز و نشیب های بسیار را در تاریخ خویش آزموده است. بارها آماج تند بادهایی سهمگین بوده است، روزگاری با خاک یکسان شده است اما همواره ققنوس وار از میان خاکسترهای خویش، بشکوه و بلند سر بر آورده است و بال بر افراخته است. این شهر از همان آغاز حضور در عرصه تمدن ایران، منشا خدماتی شایان توجه و کانون پرجوش و خروش فرهنگی بوده است. در قبل از اسلام علاوه بر اینکه گهگاه مرکزیت سیاسی ایران را داشته است یکی از سه معبد بزرگ سراسر فلات ایران در اینجا به فعالیت فرهنگی گسترده اشتغال داشته است. طی چندین قرن یکی از شکوهمندترین کانون های فکر و فرهنگ و فرزانگی در ایران و اسلام وجهان بوده و هم اینک جای جای این سرزمین و تاریخ سراسر درس آموز و عبرت آمیز آن فرصت های مغتنمی برای بازکاوی و تحلیل علل افت و خیزها و انتقال آن همه تجربه و عظمت وحیرتباری به نسل نو و به راهیان فرداهاست. برخی پژوهشگران واژه نیسایه که در کتاب وندیداد بخش فرگرد یکم به آن اشاره شده را نیشابور دانسته‌اند. تاریخ نگاران بر این باورند که شاهپور اول این شهر را بنا نهاد. در دوره یزدگرد دوم (۴۳۸ – ۴۵۷ م.) نیشابور مدتی محل اقامت او بوده‌است. .این شهر در دوره ساسانیان، در حدود دهه‌های میانیِ سده یِ سومِ میلادی به فرمان شاپور اول تأسیس شد. . در سال ۶۴۳ میلادی در زمان خلافت عمر بن خطاب فتح شد این رویداد به فتح نیشابور مشهور است.

نیشابور در طول تاریخ یکی از بزرگترین مراکز دانش اسلامی، موطن بسیاری از دانشمندان، شعرا، صوفیان و دیگر بزرگان از سراسر جهان اسلام بوده‌است، دوره سیصد ساله‌ای از اوایل سدهٔ سوم تا اوایل سدهٔ ششم هجری قمری، مهم‌ترین و پرفراز و نشیب‌ترین سال‌های تاریخ نیشابور است.نیشابور پایتخت اولین حکومت نیمه مستقل ایرانی پس از دورهٔ امویان بوده‌است. در دوره‌های قدرت گیری حکومت‌های گوناگون دیگر به جز آغاز دوره سلجوقی این شهر پایتخت نبود اما شهری مهم خصوصاً از نظر علمی، هنری و تجاری بوده و شاهد اختلافات ممتد سیاسی نیز بود. دوره سامانیان مهم‌ترین دوره اعتلای هنری نیشابور بوده‌است.

=== تاریخچه ===

=== تاریخچه نام‌ها ===

== جمعیت ==

طبق آخرین تغییرات در افزایش حریم شهری شهر نیشابور ۲۷۶٫۰۸۹ نفر و بر اساس سرشماری عمومی سال ۱۳۸۵ شمسی ۲۰۵٬۹۷۲ نفر جمعیت دارد. بنابر سرشماری سال ۱۳۸۵، تعداد جمعیت زنان ۱۰۲۲۵۹ نفر و تعداد مردان ۱۰۳۷۱۳ نفر است.

== دین ==

دین مردم نیشابور در دوره امپراتوری ساسانیان مزدیسنا بوده‌است. با فتح نیشابور توسط مسلمانان (سال ۶۴۴ میلادی) مردم نیشابور همانند همه جای ایران مسلمان شدند.

اسلام دین اول نیشابور است. از سال ۶۴۳میلادی که این شهر توسط مسلمانان بدون جنگ فتح شد تا کنون، اسلام دین اول مردم این شهر به شمار می‌رود. با این حال در تاریخ نیشابور وجود اقلیت مسیحیان، زرتشتیان و یهودیان ذکر شده‌است. زرتشتیان در نیشابور قدیم در روستای گرینه و مسیحیان در باغک و یهودیان در دیه یهودیه ساکن بودند.

در اواخر سده سوم هجری قمری نیشابور یکی از مراکز تبلیغ اسماعیلیه در ایران و خراسان بزرگ بوده‌است. اکنون اسماعیلیان نیشابور در دیزباد و گروهی نیز در شهر نیشابور زندگی می‌کنند.

از سدهٔ سوم تا ششم قمری نیشابور از مراکز تصوف در اسلام به شمار می‌رفته‌است. بیشتر صوفیان و مشایخ صوفیه در نیشابور اهل سنت و پیروی مذهب شافعی بودند.

==== بناها ====

===== زرتشتیان =====

شَهْ میر بنایی به جا مانده از دوران سلجوقی در جنوب شهر نیشابور است. گمان می‌رود که این بنا مکان مقدسی برای زرتشتیان بوده‌است که بعدها قبرستانی برای مسلمانان در اطراف آن ساخته شده.فریدون گرایلی این بنا را مقبره قَنبر از یاران علی بن ابیطالب می‌داند.

آذَر بُرزین مِهر نام آتشکده‌ای در نیشابور در دورهٔ هخامنشیان بوده‌است. این آتشکده سومین آتشکده از سه آتشکدهٔ اساطیری- تاریخی مهم آیین زردشت است که در کنار آذر گشنسپ [āzar gošnasp] (آتش شاهان و رزمیان) و آذر فرنبغ [āzar farnbaq] (آتش روحانیان)، در مقام آتش کشت‌ورزان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

===== مسیحیان =====

بنای کلیسای مسیحیان در قرون اولیهٔ اسلام، هنوز باقی بوده‌است.با حمله مغول، تمام سکنه، از جمله مسیحیان شهر کشته شدند و کلیساها تخریب شد و دیگر جایگزین و بازسازی نشدند. یکی از خیابان‌های اصلی شهر به نام خیابان مسیح نام دارد که در گذشته قبرستان و کلیسای مسیحیان در این خیابان قرار داشتند اما امروزه اثری از آنها نیست.

===== اسلامی =====

* مسجد جامع نیشابور تنها مسجد قدیمی بجای مانده از نیشابور قدیم است. این مسجد یکی از مساجد قدیمی و مهم شهر نیشابور و خراسان است. این مسجد بر اساس کتیبه تاریخی آنکه بر روی ایوان جنوبی نصب شده، در سال ۸۹۹ شمسی (۱۴۹۳ میلادی) با تلاش پهلوان علی کرخی فرزند بایزید، عصر سلطان حسین بایقرا، در دوره تیموریان در شهر نیشابور بنا شد.

* آرامگاه سعید بن سلام و ابوعثمان حیری از زیارتگاه‌های صوفیان در نیشابور است. آرامگاه مزبور در اراضی روستای ده شیخ واقع شده و برخی نام روستا را برگرفته از نام شیخ مغربی دانسته‌اند. این آرامگاه در سال‌های اخیر بازسازی شده و از تاریخ اولین بنای ساخته شده برآن یا بنای فعلی، اطلاع دقیقی در دست نیست.

* آرامگاه شیخ فریدالدین عطار نیشابوری در محله باستانی شادیاخ نیشابور از زیارتگاه‌های دیگر صوفیان در نیشابور است.

* جماعت خانه جماعت خانه دیزباد مهم‌ترین مرکز اسماعیلیان نیشابور است. در فاصله چند کیلومتری روستا و در میان ارتفاعات، محلی وجود دارد که بنا به روایتی قدمگاه امام علی و بنا بر روایتی دیگر، قدمگاه یکی از پیشوایان اسماعیلیه‌است. مردم روستا در آخرین جمعه مرداد ماه (یا یک روز خاص در فصل تابستان) به این مکان می‌روند و جشن نوحصار را در آنجا برگزار می‌کنند. قربانی کردن گوسفند و توزیع ناهار آماده بین خویشان از ویژگی‌های این جشن است.

تصویر:Jamatkhana in Dizbad-near Nishapur City.jpg| جماعت خانه دیزباد تصویر:Attar mausoleum0.jpg| آرامگاه عطار نیشابوری تصویر:Neyshabur Jame Mosque.jpg| مسجد جامع نیشابور تصویر:Nishapur_grand_mosque_3.jpg| مسجد جامع نیشابور تصویر:Abu Osman Maghrebi Tomb.jpg|آرامگاه سعید بن سلام مغربی تصویر:Mazare Shahmir0.jpg| شه میر. تصویر:Mazare Shahmir inside.jpg| شه میر. تصویر:Mazaare Shahmir cieling.jpg| شه میر.

=== مشاهیر غیر مسلمان ===

* اسقف ابرشهر. اسقف مسیحیان ابرشهر در دوره ساسانیان در سده پنجم میلادی
* تئودور نیشابور.پزشک مسیحی در سده چهارم میلادی
* به‌آفرید. رهبر جنبش به‌آفریدان
* سندباد. در دوره خلافت ابوجعفر منصور
* شاهوی. یکی از چهارتن دانایِ زرتشتی
* کنارنگ ابرشهر. مرزبانان ابرشهر و شهر مرکزی آن نیشابور در روزگار ساسانیان
* مزدک. رهبر نهضت اجتماعی در نیمه قرن پنجم میلادی

== فرهنگ ==

نیشابور محل سکونت بسیاری از شاعران و شخصیت‌های فرهنگی بوده و هست.نمونه بارز این موضوع حکیم عمر خیام ریاضیدان، منجم، فیلسوف و شاعر معروف، امام الحرمین متکلم بزرگ، فاطمه نیشابوریه صوفی بزرگ، ابوالحسن عامری معروف به پدر فلسفه، مسلم بن حجاج مولف دومین کتاب حدیث مورد احترام یک میلیارد و دویست میلیون نفر مسلمان، ابن ابی الصادق معروف به بقراط ثانی، بی بی منجمه بانوی ستاره شناس، ابوالقاسم فشیری صاحب رساله فشیریه، فضل بن شاذان محدث و متکلم شیعی، ثعالی ادیب بزرگ، ابن مهران قرآن پژوه کم نظیر، ابوسهل نیلی پزشک معروف، راتبه بانوی موسیقی دان زنانه طاهریان، ام الموید بانوی مدرس دانشگاه های جهان اسلام، عطار شاعر و عارف نیشابوری، کمال الملک نقاش معاصر ایرانی، استاد پرویز مشکاتیان استاد موسیقی ایرانی، استاد فریدون گرایلی تاریخ نگار معاصر، شیدا شاعر معاصر، یغما معروف به شاعر خشت مال نیشابور است. فرهنگ عامه مردم نیشابور، در سده‌های پیش از حمله مغول به نیشابور، بیشتر به فرهنگ عربیِ ایرانی شده شباهت داشته و متمایز از فرهنگ جای‌های دیگر ایران بوده. این فرهنگ غنی موضوعات وسیعی را شامل می‌شده‌است. طی چندین قرن یکی از شکوهمندترین کانون های فکر و فرهنگ و فرزانگی در ایران و اسلام وجهان بوده و هم اینک جای جای این سرزمین و تاریخ سراسر درس آموز و عبرت آمیز آن فرصت های مغتنمی برای بازکاوی و تحلیل علل افت و خیزها و انتقال آن همه تجربه و عظمت وحیرتباری به نسل نو و به راهیان فرداهاست. بی جهت نیست که مشاهده می کنیم در مسیر هجرت تاریخی و چندین هزار کیلومتری مدینه تا مرو توسط حضرت رضا (ع)، نیشابور تنها شهری است که مفتخر به دریافت گران سنگ ترین هدیه از آن امام همام می گردد. حدیث سلسله الذهب تاج افتخاری بر تارک این شهر است.

پس از حمله مغول به سلطنت خوارزمشاه، فرهنگ عامه مردم نیشابور نحت تأثیر حکومت صفویه و فرهنگ شیعیان قرار می‌گیرد و موضوعات آن به روزهای ویژه شیعیان و فرهنگ ایرانی، مراسم ازدواج، دعاها و موضوعات دیگر محدود شده‌است. بسیاری از آداب و رسوم و سنن مردم اراک و مردم نیشابور شبیه به هم می‌باشد .

=== گروه‌های قومی ===

در دوره تاریخی بین فتح نیشابور تا حمله مغول در نیشابور بزرگترین گروه قومی عرب بود. امروزه بزرگترین گروه قومی در شهرستان نیشابور مردم فارسی‌زبان هستند. مردم عرب در شهرستان نیشابور شامل خاندان‌های عربخانی، معاودان عراقی، سادات(هاشمی نژادها. موسوی. حسینی و..) هستند. مردم کرد در شهرستان نیشابور شامل ایل عمارلو تشکیل می‌دهند. عمارلو یکی از ایل‌های کرمانج که مرکز ایشان دشت ماروش Maarus یا ماروسک Maaruzsk در شهرستان نیشابور می‌باشد. ترک‌ها شامل بیاتها می‌شوند شاخه بیات خراسان در منطقه سرولایت شهرستان نیشابور به مرکزیت روستای عبدالله گیو ساکن است. زبان مشترک همه این اقوام در نیشابور فارسی است. همچنین گروهی کوچک از بلوچ‌های مهاجر به نیشابور در روستای سگزآباد شهرستان نیشابور ساکن‌اند.

=== زبان ===

نوشتار اصلی: گویش نیشابوری و لهجه نیشابوری

در دروه خلافت راشدین اموی و عباسی زبان رسمی مردم نیشابور عربی بوده‌است. این امر در بیشتر شهرهای بزرگ ایران در دوره اسلامی رایج بوده‌است. با این حال همواره زبان فارسی تکلم می‌شده‌است. دربارهٔ گویش فارسی زبانان نیشابور در این دوره مقدسی گفته‌است که

همچنین مقدسی زبان مردم نیشابور را معیاری برای سنجش زبان‌های دیگر رایج در خراسان می‌دانسته‌است. در ذیل زبان مردم طوس و نسا می‌نویسد کهزبان طوس و نسا نزدیک به زبان نیشابوری بوده‌است.

=== آداب و رسوم گذشتگان ===

یکی از رسوم ویژه نیشابوریان (در سده‌های پیش از حمله مغول) به داوری نشستن سپهسالار با وزیر اوست که با یاریگریِ قاضی و رئیس و چند تن از دانشمندان و بزرگان مسلمان، روزهای یکشنبه و چهارشنبه دادخواهی ستمدیدگان را می‌پذیرند و روزهای دوشنبه و پنج شنبه در مسجد رجا حکم صادر می‌کنند و این در بین مسلمانان(در آن زمان) بی مانند بوده‌است.

=== ثبت در یونسکو ===

در تیرماه سال ۱۳۸۹ یونسکو با توجه به بزرگی شهر نیشابور در نشست اجرایی ۱۷۰ خود، پیشنهاد برگزاری همایش نیشابور شهر پایدار ایرانی را مطرح کرد که هدف از آن بررسی و تحلیل جایگاه علمی و ادبی نیشابور و کمک به توسعه آن و تقویت پیوند آن با سازمان یونسکو است. همچنین این سازمان تصمیم گرفت بین نیشابور امروزین و تاریخ آن پیوندی پایدار برقرار کند. همچنین از سوی یونسکو نیشابور پایتختِ علوم زمینِ ایران (دوره پنج ساله از ۲۰۰۵ میلادی) معرفی و وظیفه ارزیابی بین المللی علوم زمین کشور ایران را به این شهرستان سپرده شده‌است. یونسکو در سال ۲۰۱۰(۸تیرماه۸۹) همایش «نیشابور شهر پایدار ایرانی» را در نیشابور برگزاری کرد. در این همایش یونسکو اعلام کرد که نیشابور «پایدارترین شهر تاریخ ایران» است.

=== سرود ویژه ===

سرود ویژه نیشابور در روز ۲۵ فروردین ۱۳۹۰ برای بار نخست رونمایی شد. از یک مقدمه و سه قسمت تشکیل شده، که در ابتدای مقدمه صدای زنگ‌های بیم‌آور آمده که اشاره تاریخ نیشابور و سه تهاجم و ویرانگری است که در طول تاریخ، نیشابور و مردمش شاهد آن بوده‌است. صدای سازهای کوبه‌ای و شیون‌زنان نمایانگر مصیبت‌های ناشی ازاین تهاجمات است.

مقام قسمت نخست سرود مینور است که اشاراتی به همایون نیز شده و قسمت دوم در شور و قسمت سوم در مقام ماژور نوشته شده‌است. ساخت سرود از خدابخش صفادل با آهنگ‌سازی احمد بیان است.

=== جای‌های فرهنگی ===

=== موزه‌ها ===

موزه حیات وحش نیشابور یک موزه شخصی است که از تاریخ ۸۱/۱۰/۲۸ در جنوب غربی کاروانسرای شاه عباسی نیشابور به نام «شکار در طبیعت» راه‌اندازی شده‌است. وهم اکنون نزدیک به ۴۵۰ گونه جانوران وحشی و شماری جانور منقرض شده تاکسیدرمی وجانورانی زنده مانند موش‌های آزمایشگاهی و مارهایی زیبا و ماهی‌های گوشت‌خوار نگهداری می‌شود. همچنین این تماشاگه نسکخانه(کتابخانه)ای کوچک دارد که نسک‌هایی(کتاب‌هایی) دربارهٔ شکار در طبیعت و محیط زیست وفیلم‌هایی دربارهٔ حیات وحش می‌باشد. کار شکار و تاکسیدرمی جانوران آن‌جا بیشتر به دست آقای حسین حصاری انجام شده‌است.

موزه تخصصی خیام در نزدیکی آرامگاه خیام قرار دارد. در سال ۱۳۷۶ تأسیس شد و مالکیت آن دولتی است. زمینه اصلی فعالیت تخصصی این موزه ابزار و ادوات مربوط علم نجوم است.

موزه کاروانسرای شاه عباسی نیشابور این کارونسرا در سال ۱۳۷۴ تبدیل به موزه هنرهای دستی مردم شناسی و تاریخ نیشابور شد.

=== تاثرپذیری و تاثیرگذاری ===

فرهنگ و تاریخ نیشابور یا اهالی مشهور نیشابور بر شاعران نویسندگان و هنرمندان بسیاری تاثیر گذار بوده‌است.

== هنر ==

=== سفالگری ===

نیشابور در دوران طلایی اسلام یکی از مراکز بزرگ صنعت سفالگری, کوزه گری و صنایع وابسته نیز به شمار می‌رفته‌است. سده سوم و چهرم هجری را اوج هنر سفالگری در نیشابور بوده‌است و نیشابور مهم‌ترین مرکز هنر و صنعت سفال گری در ایران و خراسان در این دوره بوده‌است. درسال ۱۹۸۸ میلادی- سال ۱۳۶۷ شمسی طی پژوهش‌های باستان‌شناسی در نیشابور پیشینه سفال گری در نیشابور مشخص شد.

آثار سفالین کشف شده از نیشابور در موزه‌هایی موزه آبگینه و سفالینه و موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

پژوهشگران، بر این باورند که هنر برجای مانده در سفالینه‌های نیشابور، در ادامهٔ روند هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که بررسی در مهارت ساخت و به کار بردن تزیینات و عبارات مختلف و تحول خط را بر روی سفالینه‌ها ممکن می‌سازد. هنر سفالگری نیشابور، علاوه بر تنوع در تکنیک‌های ساخت، دارای تنوع‌های تازه طراحی نقوش و خوشنویسی روی آن نیز هست که بیانگر قدرت و تسلط هنرمندان این هنر است. شکل لعاب‏دهی‏، کتیبه‏های زیبای ظروف به خط کوفی، تزیینات نقوش گیاهی، حیوانات و انسان و نیز توانایی در ترکیب‏بندی تصویری هر یک از این عناصر در ظروف، این بخش از هنر اسلامی را دارای برتری کرده‌است. علاوه بر این، رابطه معنوی کلمات و جملات که شامل احادیث می‏شود-نیشابور یکی از مراکز نشر علم حدیث در دوران طلایی اسلام به شمار می‌رفته است- از جمله ویژگیهای هنر این دوره‌است که به تزیینات صرف اکتفا نکرده و همسویی و معنادار بودن این هنر را دربر دارد. به سبب ویژگی‌های موجود در سفالینه‌های سدهٔ سوم و چهارم معروف به سفال سامانی، این نوع سفال به لعاب «گِلی» معروف شده‌است که بیش‌تر در شرق ایران، به‌ویژه نیشابور، ساخته می‌شده. صنعتگرانِ حوزه سفال سازی در نیشابور با ترکیب نقوش ساسانی و هنر خوشنویسی اسلامی سفالینه‌هایی را به وجود آوردند که در تاریخ بی نظیر است. پرونده:Statue of potter man.jpg| تندیس مرد کوزه گر در نیشابور پرونده:Bowl Iran sabz.JPG|جـام. در بخش سبزپوشان در نیشابور کشف شده‌است و متعلق به سده نهم تا دهم میلادی است. موزه متروپولیتن نیویورک پرونده:Cup votive inscriptions MET 40-170-15.jpg|یک نمونه از هنر سفال سازی نیشابور. ظرف منقش به خط کوفی. سده ۱۰ یا ۱۱ میلادی. کشف شده در تپه مدرسه، نیشابور. پرونده:Thr muze art islam 61.jpg|یک نمونه از کاربرد نقش حیوانات در سفال نیشابور.

=== فرش بافی(قالیبافی) ===

صنعت قالی بافی در بیش از ۴۷۰ روستای شهرستان نیشابور و شهر نیشابور رواج دارد مهمترین مناطق قالیبافی حومه نیشابور در روستاهای گرینه، دررود، باغشن، خرو، بزغان، سید آباد، سرچاه، معدن و سلیمانی، اسحاق‌آباد و سلطان آباد از مهمترین مراکز قالیبافی نیشابور هستند.آمادگی و توانمندی نیشابور در بخش صنعت قالی بافی به گونه‌ای است که اقدام به بافتن قالی‌هایی با متراژ چند هزار متری و در نوع خود بزرگ‌ترین در سطح جهان می‌نماید.

* فرش مسجد شیخ زاید بن سلطان آل نهیان در شهر ابوظبی با ابعاد ۱۳۲ متر طول، ۴۲ تا ۴۸ متر عرض و ۲ میلیارد و ۳۰۰ میلیون گره، بزرگترین فرش دست باف ثبت شده در کتاب رکوردهای جهان است که به دست فرشبافان نیشابوری بافته شده‌است.
* فرش مسجد جامع سلطان قابوس در استان مسقط به سفارش سلطان قابوس اثر مشهور هنرمندان فرشباف نیشابوری است .طرح این فرش که در حدود ۵ هزار متر مربع مساحت دارد و از اتصال ۴۸ قطعه کوچک و بزرگ به یکدیگر تشکیل شده، از نقشه گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان و ترکیب طرح افشان شاه عباسی و سایر نگاره‌های تزیینی ایرانی و اسلامی الهام گرفته‌است.
* فرش کاخ ریاست جمهوری ارمنستان با مساحت ۷۰ متر مربع
* فرش سفارش سفارت فنلاند در تهران به مساحت ۴۰ متر مربع

در کارگاه‌های این شهرستان بافته‌اند.

نام چند طرح که در میان قالیبافان از عمومیت برخوردار است طرح‌های خراسانی، برگ بیدی، دهانه اژدر، شاه عباسی، لچک ترنج است.

=== فیروزه تراشی ===

با توجه به شهرت سنگ فیروزه نیشابور استخراج سنگ فیروزه یکی از صنعت‌های قدیمی و تراشیدن آن از هنرهای قدیمی اهالی این شهر به حساب می‌آید.شهرستان نیشابور که به شهر فیروزه شهرت دارد، دارای کانی‌های ارزشمندی از فیروزه می‌باشد که از بیش از ۲۰۰۰ سال پیش بهره برداری می‌شده‌است. فیروزه تراشی یکی از پیشه‌های قدیمی در استان خراسان و نیشابور است. و مراکز تراش فیروزه به فراوانی در بخش‌های گردشگری نیشابور و مشهد دیده می‌شود. اشکال پیکانی و مسطح از جمله تراش‌هایی است که طرفداران فراوان دارد. فیروزه یکی از ره‌آوردهای مهم نیشابور است و بازار پررونقی در استان‌های خراسان، و ایران دارد.

معدن فیروزه در نزدیکی روستای معدن نیشابور است و از سطح زمین ۲۰۱۲ متر بلندی دارد. فیروزه یکی از ره‌آوردهای نیشابور به شمار آمده و فروشگاه‌های فراوانی در بخش‌های سیاحتی شهر نیشابور و مشهد این فیروزه را به شکل‌های گوناگون عرضه می‌کنند. افزون بر آن‌ها رنگ فیروزه‌ای یک رنگ نمادین برای نیشابور تلقی شده‌است و در دهه ۱۳۷۷ هجری از سوی شهرداری نیشابور تلاش‌هایی برای فیروزه‌ای کردن رنگ دیوارها و مغازه‌های خیابان‌های اصلی شهر نیز انجام گرفت.

تصویر:Fragment sphinxes Louvre MAO489-67.jpg| فیروزهٔ نیشابور بر روی سفال نیشابور. سده یازدهم هجری. کشف شده در نیشابور. نگهداری در موزه لوور. تصویر:Cutting and grinding turquoise in Meshed, Iran. 1973.jpg| یک کارگاه فیروزه تراشیِ فیروزهٔ نیشابور در مشهد سال ۱۹۷۳ م.

=== کاشی‌کاری ===

هنر کاشی‌کاری در نیشابور کاربردی وسیع دارد. در بسیاری از بناهای مهم نیشابور از این هنر استفاده شده‌است. در این خط کاشی‌کاری‌ها از خط بنایی استفاده شده‌است. خط بنایی الهام گرفته از خط کوفی است و در کاشی‌کاری و معماری اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد و در بناها و مساجد استفاده شده‌است. این نوع خط کاربرد زیادی در کاشی‌کاری و آجرکاری در نیشابور دارد. البته این هنر در نیشابور پیش از حمله مغول رواج داشته و امروزه دوباره رواج پیدا کرده‌است. نمونه ساختمان بدون تزیین کاشی‌کاری در نیشابور مسجد جامع این شهر است. در این بنا از هنر سنگ‌تراشی و آجرکاری استفاده شده‌است.

استادان کاشی کار نیشابوری فقط به مرمت بناهای نیشابور اکتفا نکردند. در سال ۲۰۰۸ (میلادی) به دعوت وزارت فرهنگ تاجیکستان چند تن از استادان کاشی کار نیشابوری به نمایندگی از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی استان خراسان رضوی برای مرمت آرامگاه رودکی سمرقندی به تاجیکستان اعزام گشتند. کار گروه ایرانی در این مرمت بازسازی گنبد آرامگاه رودکی به مساحت یکصد متر مربع به سبک افلاک نما، با بهره‌گیری از کاشی فیروزه‌ای نیشابور بوده‌است. تصویر:Attaar0.jpg| آرامگاه عطار نیشابوری بنایی از دوره تیموری و استفاده از هنر کاشی‌کاری تصویر:Rudaki Tomb in Panjkent-after restored.jpg| تصویری از آرامگاه رودکی در پنجکنت و گنبد آن پس از بازسازی توسط استادان کاشی کار نیشابوری پرونده:Baqir al-‘Ulum Mosque-Nishapur.jpg| مسجدی نوبنیان در نیشابور و استفاده از هنر کاشی‌کاری پرونده:Decorative Brick Columns in Nishapur.jpg| ستون‌های آجری در نیشابور. نزدیکی آرامگاه عمر خیام. اثر محمد قاسم اخویان. نمونه از تزئیینات بدون کاشی در نیشابور

=== نمدمالی ===

نمدمالی و نمد بافی که از هنرهایِ صنعتی و دستی پُررونق در استان‌های خراسان است در نیشابور و شهرستان نیشابور نیز رواج دارد.۴ کارگاه صنایع نمدمالی در شهرستان نیشابور فعال است. این هنر از گذشته در این منطقه رواج داشته که نقش نیشابوری بر روی نمدهای ایرانی گویای این موضوع است.{مدرک} به جز کارگاه‌ها نمدمالی در روستاهای شهرستان نیشابور به شکل سنتی رونق دارد.

=== فرت‌بافی ===

یکی از صنایع دستی نیشابور امروز و روستای بوژان فرت بافی (در گویش نیشابوری= فردبافی f,rad bāfi) است. فَرد تغییر یافته واژه بَرد است. هنر فرت بافی که از صنایع دستی با قدمت دیرینه در نزد نیشابوریان شناخته شده مرکز آن روستای بیشتر بوژان می‌باشد. فرت بافی شامل حوله‌های دستی، حمام، لباس، روانداز و… می‌باشد. این هنر بیشتر در بین زنان رواج دارد. فرت بافی یک هنر روستایی است که در شهرستانهای خراسان رضوی از جمله کاشمر، گناباد، سبزوار، نیشابور وتربت جام رایج بوده‌است و اکنون در حال فراموشی است. فرت در بین اهالی نیشابور قدیم به بَرد معروف بوده‌است و بَرد نیشابوری یکی از محصولات مشهور این هنر به شمار می‌رفته‌است. هنر «فرت‌بافی نیشابوری»(بَرد نیشابوری) به دست صنعت‌گران بافندهٔ نیشابور، -که در آن زمان‌ها در اوج شکوفایی و مرکز صنعتی، هنری و تجاری خراسان بود- به سایر نواحی خراسان بزرگ، گسترش یافته و پس از گذر از سده‌ها، امروز نیز در جای جای خراسان بزرگ به زندگی خود ادامه می‌دهد.

=== پارچه‌بافی ===

نیشابور یکی از مراکز سنتی پارچه بافی ایران است. اکنون در نیشابور ۲ کارگاه صنایع پارچه بافی فعال است. پیشینه پارچه بافی نیشابور در دوره اسلامی به اوج می‌رسد. در دوره ایلخانیان کارخانه متعدد پارچه بافی در نیشابور همانند دیگر شهرهای بزرگ ایران در آن زمان فعال بوده. پارچه‌های ابریشمی نیشابور در این دوره گرانبها بوده‌است تا حدی که در شهرهای مصر(سده هشتم میلادی/از جمله تنیس و دمیاط) گرانترین پارچه نوع نیشابوری بوده‌است. در زمینه هنر بافت پارچه در ایران سده‌های نهم و دهم هجری را عصر طلایی این هنر نامیده‌اند که نیشابور یکی از مراکز مهم و بزرگ بافت پارچه در این دوران بوده‌است.{مدرک}

در سده‌های چهارم و پنجم قمری در نیشابور و مرو بهترین پنبه و پارچه با تارهای نخی تولید می‌شد. نیشابور در دوره ساسانی بازاری بزرگ برای تجارت پارچه ابریشمی بود.{مدرک}در دوره سلجوقیان مورخان شهرهای نیشابور، ری، یزد و کاشان را به عنوان مراکز عمده پارچه بافی در ایران ذکر کرده‌اند.{مدرک}با حمله مغول به ایران در سده هفتم و به دنبال آن برپایی حکومت ایلخانان، مراکز مهم بافندگی چون ری و نیشابور از بین رفت.{مدرک}از دوره تیموری بندرت منسوجی باقی مانده‌است. در این دوره، و پیش از آن، بسیاری از مراکز سنتی پارچه بافی ایران از جمله نیشابور، در یورش مغولان به نابودی کشیده شدند.

== آموزش ==

اداره آموزش و پرورش نیشابور که معاونت اداره کل آموزش و پرورش استان خراسان رضوی است از سازمان‌های مرتبط با آموزش در نیشابور است.یکی از مراکز پژوهشی در حال ساخت در نیشابور افلاک نمای عمر خیام است.

==== دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها ====

دانشگاه نیشابور یکی از دانشگاه‌های وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران در نیشابور قرار دارد.

همچنین واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد خراسان رضوی در نیشابور در نیمه اول سال ۸۹ افتتاح شد.

در اردیبهشت ماه سال ۱۳۶۴ یکی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی در نیشابور افتتاح شد که اکنون یکی از مهم‌ترین واحدهای این دانشگاه به حساب می‌آید.

دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهرستان نیشـابور یکی از دانشکده‌های دولتی ایران و تحت پوشش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در شهر نیشابور است. این دانشکده با بیمارستان عمومی حکیم در نیشابور فعالیت گسترده‌ای دارد.

از دیگر مراکز آموزش عالی و دانشگاهی در نیشابور می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* واحد های دانشگاه پیام نور در نیشابور، شهرها و بخش های مجاور
* دانشگاه جامع علمی کاربردی- واحد نیشـابور
* مؤسسه آموزش عالی فنی مهندسی سبحان نیشـابور
* مؤسسه آموزش عالی ثامن نیشـابور
* دانشکده کشاورزی شهید رجایی
* دانشکدهٔ پرستاری
* دانشکده هنر نیشابور
* آموزشکده فنی وحرفه‌ای دختران نیشابور
* دانشکده و آموزشکده فنی پسران نیشابور
* مرکز تربیت معلم دانشور

==== مدارس ====

دو دبیرستان خیام و دبیرستان عطار از جمله مدارس مهم نیشابور به شمار می‌آیند.دبیرستان خیام نیشابور در سال ۱۳۱۷ افتتاح شد و یکی از قدیمی‌ترین مراکز آموزشی در استان خراسان به شمار می‌آید.

دبیرستان عطار یکی از دبیرستان‌های قدیمی و مهم نیشابور است. این دبیرستان در ۱۳۴۴خورشیدی- میلادی۱۹۶۵ افتتاح شد.. شامل یک پژوهش سرا و آزمایشگاه و مرکز فناوری اطلاعات است. همه ساله در روز ملی عطار، زنگ عرفان در این دبیرستان نواخته می‌شود.

مدرسه فضل بن شاذان یکی از مدارس مهم حوزهٔ علمیهٔ نیشابور است که در سال ۱۳۵۵ خورشیدی-۱۹۷۶ میلادی توسط سید احمد موسوی تأسیس شد. تعدادی از دانش آموختگان این مدرسه اکنون جز مسئولان شهر نیشابور هستند.

مدرسه گلشن یکی از مدارس قدیمی نیشابور است که از حوزه‌های علمیه نیشابور و خراسان به حساب می‌آمده‌است. مجموعه مدرسه تاریخی گلشن نیشابور بنایی مربوط به دوره تیموریان که در فهرست آثار تاریخی ایران نیز به ثبت رسیده در سال ۱۳۸۹ دو بار در معرض تخریب کامل قرار گرفت و اکنون غیر فعال است. مدرسه تاریخی گلشن تنها مدرسه تاریخی باقی‌مانده در شهر نیشابور متعلق به دوره تیموری در سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

مرکز آموزشی شهید بهشتی و مرکز آموزشی فرزانگان، از دیگر مدارس مهم این شهر هستند که تنها مراکز سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان در این شهر می‌باشند. این دو مرکز به طور همزمان در سال ۱۳۷۴ تاسیس شدند و در حال حاضر بهترین مدرسه‌های شهر نیشابور در مقاطع راهنمایی و دبیرستان هستند.

==== انجمن‌های هنری و علمی ====

در نیشابور تعدادی از انجمن‌های ادبی مربوط به شعر و داستان فعال است. یکی از این انجمن‌های ادبی ویژه بانوان شاعر اهل نیشابور است.

در زمینه هنر نمایش نیز در نیشابور انجمنی فعال با نام انجمن هنرهای نمایشی نیشابور برقرار است.. همچنین انجمن سینمای جوانان ایران شعبه‌ای در نیشابور دارد.

با توجه به جایگاه علمی عمر خیام در علم ریاضیات و نجوم, در نیشابور سه انجمن مربوط به این موضوع فعال است. در زمینه علم ریاضیات, خانه ریاضیات عمر خیام در سال ۲۰۰۰ (میلادی) توسط مصطفی معین و دبیر کل یونسکو, در نیشابور هم زمان با سال جهانی ریاضیات بازگشایی شد.. در زمینه علم نجوم کانون نجوم عمر خیام و انجمن بین المللی علمی و فرهنگی عمر خیام در نیشابور فعال است. دیگر مراکز علمی و آموزشی در نیشابور:

* پژوهش سرای دانش آموزی(پدان)
* آموزشکده عالی فنی و حرفه‌ای سما – واحد نیشابور
* هنرستان بزرگ فنی و حرفه‌ای پسرانه دکتر علی شریعتی

==== کتابخانه‌ها ====

نیشابور یکی از مراکز کتابخانه‌های تمدن اسلامی در دورهٔ تاریخی میانه سده سوم تا حمله مغول به سلطنت خوارزمشاه بوده‌است.امروزه چهار کتابخانهٔ مهم در شهر نیشابور و ده کتابخانه در شهرستان نیشابور فعال است. تعداد اعضای کتابخانه‌های نیشابور در سال ۱۳۸۵ شمسی ۸۸۵۰ نفر و تعداد کتاب‌ها ۸۴٫۷۷۸ جلد کتاب اعلام شد. سالانه چند بار نمایشگاه‌های کتاب در نیشابور برگزار می‌شود. کتابخانه‌های نیشابور عمومی اند و تعدادی از آن‌ها در مسجدها یا مراکز آموزشی قرار دارند.{مدرک}(به نظرم جمله پررنگ پاک شود)

== ورزش ==

تعدادی سالن‌های ورزشی در سطح شهر نیشابور وجود دارد که مالکیت آن‌ها دولتی خصوصی و سازمان تربیت بدنی ایران است. ورزش‌های هوایی، اسکیت، کوهنوردی، فوتبال، کشتی، سنگ نوردی، پاراگلایدینگ، بسکتبال، والیبال و دوچرخه سواری از جمله ورزش‌های پر طرفدار در نیشابور است.

=== مراکز ورزشی ===

مرکز پاراگلایدینگ در شهر دررود نیشابور در دهه هفتاد(۱۳۷۰) ساخته و افتتاح شد. شامل جاده اختصاصی دسترسی به محلهای تیک آف است که به سایتهای ۳۵۰ متر،۹۵۰ متر و ۱۰۵۰ دسترسی دارد که در نوع خود یک سایت مسابقاتی محسوب شده و در ایران کم نظیر است. در سال۱۳۷۸ اولین مسابقات پاراگلایدر قهرمانی ایران در این سایت برگزار شد همچنین در پاییز ۱۳۸۷ اولین فستیوال پرواز پاراگلایدر در دررود برگزار شد.

مجموعه ورزشی تختی که دارای سالن‌های ورزشی متعددی است در مرکز شهر نیشابور قرار گرفته‌است و در دوره پهلوی دوم ساخته شد.

ورزشگاه انقلاب که بزرگترین سالن ورزشی سرپوشیده استان خراسان است در شهرک شمالی نیشابور قرار دارد و در سال ۱۳۸۵ افتتاح شد.

مجموعه ورزشی کارگران در تاریخ ۲۲/۰۶/۱۳۸۹ توسط عبدالرضا شیخ‌الاسلامی افتتاح شد.

مجموعه ورزشی شهید عابدینی در دهه هفتاد(۱۳۷۰) ساخته و افتتاح شد.

=== ورزش کاران مشهور ===

* پهلوان شورورزی(چهارم شهریور۱۳۰۲در روستای شورورز، نیشابور-مرگ ۱۳۷۸ شمسی نیشابور)از کشتی گیران و پهلوانان معروف ایرانی.
* آقای صالح آبادی (زاده نیشابور) دوچرخه سوار جهانگرد نیشابوری که اکثر کشورهای جهان را با دوچرخه سفر نموده است، ایشان اکنون معلم بازنشسته می باشند.
* امیر قلعه‌نویی (زاده ۱۳۴۲ در تهران) اصالتاً از خانواده‌ای نیشابوری منتسب به قلعه نو در حومه نیشابور.
* سعید خانی (زاده ۱۳۵۹ در نیشابور) از بازیکنان تیم ابومسلم و لیگ برتر فوتبال ایران.

== باستان‌شناسی ==

اولین حفاری‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناختی در نیشابور، از سال‌های ۱۹۳۵ (میلادی) و ۱۹۴۷ (میلادی) شروع شد و توسط هیئت ایران‌شناسی موزه متروپولیتن نیویورک، بر روی خرابه‌های شهر قدیم نیشابور -جنوب شرقی شهر کنونی نیشابور- انجام گردید و در سال ۱۹۶۶ میلادی ریچارد بولیت نیز برنامهٔ پژوهشی مدونی را جهت تعیین وضعیت و بازسازی محلات و بازارها، و محدودهٔ شهر قدیم نیشابور انجام داد. در سال ۱۳۴۳ شمسی یک هیئت باستان‌شناسی از طرف وزارت فرهنگ و هنر به سرپرستی سیف‌الله کامبخش‌فرد و امیر ماهانی، و در سال ۱۳۶۷ شمسی نیز هیأتی به سرپرستی سید محمود موسوی در قسمت‌هایی از شهر قدیم نیشابور اقدام به کاوش نمودند. بر اثر کاوش‌های به عمل آمده مشخص شد که نیشابور در سده‌های سوم تا هفتم هجری یکی از مهمترین و بزرگترین مراکز ساخت سفالینه‌های اسلامی در ایران بوده و سفال نیشابور با سفال شهرهایی چون ری و جرجان برابری می‌کرده‌است. در سال‌های (۱۳۸۰- ۱۳۷۸) کاوش‌های باستان‌شناختی محله شادیاخ نیشابور توسط هیأتی به سرپرستی رجبعلی لباف خانیکی شروع شد که تاکنون به صورت فعال و نیمه‌فعال ادامه دارد.

=== آثار کشف‌شده ===

باستان شناسان در پی حفاری‌ها آثار زیادی از خرابه‌های نیشابور قدیم کشف کردند. این خرابه‌ها مورد دست برد حفاری‌های غیر مجاز توسط افراد ناشناس قرار می‌گرفت. نیروی انتظامی شهرستان نیشابور پایگاهی برای حفاظت از این خرابه‌ها دایر کرده‌است و اکنون به‌ندرت حفاری‌های غیر مجاز و اصولی اتفاق می‌افتد. بیشتر آثار مکشوفه تکه‌های سنگی. سفال. ظروف. اشیای کاخ‌ها و یک شطرنج نفیس بوده‌است. بخش‌هایی از کاخ شادیاخ و کهندژ نیشابور قدیم نیز کشف شد. یکی از آثار مهم کشف شده یک دست شطرنج مربوط به سده ۱۲ میلادی میلادی است. این مجموعه یکی از کهن‌ترین و کامل‌ترین مجموعه‌های شطرنج ایرانی است. این مجموعه نفیس شامل هفده مهره فیروزه‌ای و پانزده مهره بنفش رنگ است که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

== ترابری بین شهری ==

=== قطار ===

یکی از طرح‌های ترابری در شهر نیشابور مربوط به ایستگاه راه آهن قطار است. این ایستگاه قطار در اول امرداد سال ۱۳۳۵ شمسی با حضور محمدرضا پهلوی, اعضای دولت و سازمان پیشاهنگی افتتاح شد. همچنین این ایستگاه یکی از ایستگاه‌های اصلی در طول راه آهن مشهد- تهران است و متصل کننده این شهر به راه‌آهن سراسری ایران است. در دیماه سال ۱۳۸۸ تقاطع غیر همسطح این ایستگاه افتتاح شد که شرکت شرکت قطارهای مسافری رجا این طرح را بزرگترین تقاطع غیر همسطح راه و راه آهن در ایران معرفی کرده‌است.

=== بزرگراه ۴۴ شرق ایران ===

بزرگراه ۴۴ شرق ایران، که تقریباً بیشتر مسیر این جاده به صورت بزرگراه است، از میان شهر نیشابور می‌گذرد و متصل کنندهٔ این شهر و شهرستان نیشابور به شبکه بزرگراه‌های ایران است. این بزرگراه شهر نیشابور را از شرق به مشهد و از غرب به سبزوار متصل می‌کند.

== گردشگری ==

با توجه به تاریخ نیشابور این شهر دارای بناهای تاریخی و مذهبی بسیاری است که قابلیت گردشگری دارند. این آرامگاه‌ها و بناهای تاریخی مورد بازدید گردشگران داخلی و خارجی است. از جمله مراکز گردشگری تاریخی نیشابور آرامگاه عمر خیام، آرامگاه و مسجد محمد محروق، مسجد چوبی، آرامگاه محمد عطار نیشابوری، آرامگاه کمال‌الملک و آرامگاه حیدر یغما است.

طبیعت شهرستان نیشابور که در دامنهٔ رشته‌کوه‌های البرز و بینالود و مناطق کوهستانی قرار دارند، از مراکز طبیعت‌گردی به حساب می‌آید. شهرها و روستاهای دیزباد، خرو، بار، برفریز، دررود و بوژان و غار و کوه ابراهیم ادهم از جمله مراکز گردشگری طبیعی نیشابور است.

=== مراکز اقامتی ===

در گذشته کاروانسراهای نیشابور مکان‌های اقامتی برای مسافران به حساب می‌آمده‌اند. این کاروانسراها اکنون به صورت آثار باستانی در نیشابور و شهرستان نیشابور شناخته شده‌اند. بسیاری از جهانگردانی که به نیشابور قدیم آمده‌اند در سفرنامه هایشان از این کاروانسرا نام برده‌اند. از کاروانسراهای قدیمی نیشابور پیش از حمله مغول به این شهر اثری نیست.مهم ترین کاروانسرای نیشابور مربوط به دوره صفویه است.کاروانسرای شاه عباسی نیشابور یکی ازین کاروانسراهاست.

کاروانسرای شاه عباسی نیشابور امروزه کاربری موزه و فروش صنایع دستی دارد و در بافت مرکزی شهر نیشابور، خیابان امام خمینی (نیشابور)، قرار دارد. همانند بازار تاریخی نیشابور، گمان بر این است که ساخت این کاروانسرا از جمله اصلاحات دوره شاه عباس صفوی در نیشابور بوده‌است.

امروزه مراکز اقامتی نیشابور هتل‌ها است که بیشتر در مالکیت خصوصی‌اند.

=== ره‌آورد نیشابور ===

سنگ فیروزه سوغات شهرستان نیشابور که در شهر نیشابور مورد تراشکاری و فروش می‌رسد. این سنگ ره آوردی نیشابور که شهرت جهانی دارد بیشتر به عنوان، ترصیع در انگشتر، گردنبند و ظروف نقره استفاده و خریداری می‌گردد.

ریواس (در دامنه بینالود روییده و بومیان با چیدن سنگ دور ساقه‌اش آن را پرورانده و سبب بلندتر شدن ساقه‌اش می‌گردند) یکی از ره‌آوردهای نیشابور است. دیگر ره آوردهای این شهر مربوط به صنایع دستی ویژهٔ این منطقه است؛

قالی دستباف نیشابور، قالیچه‌های دستباف و سفال.

همچنین آثار مکتوبی از مشاهیر اهل نیشابور همچون رباعیات خیام از ره‌آوردهای فرهنگی نیشابور به حساب می‌آید.

== صنعت و اقتصاد ==

نیشابور در گذشته یکی از شهرهای بزرگ و مهم صنعتی در مسیر جاده ابریشم به شمار می‌آمده‌است. امروزه نیشابور یکی از فعال‌ترین شهرهای استان خراسان رضوی در صنعت و اقتصاد است و دومین قطب صنعتی استان‌های خراسان به شمار می‌رود.. طی سالهای ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۵ میلادی با مشارکت چند تبعه روسی چهار کارخانه پنبه پاک کنی در نیشابور تأسیس شد. صنایع بزرگ و کوچکی در نیشابور فعال هستند. بیشتر کارخانه‌های بزرگ و همه شهرک‌های صنتعی در خارج از شهر نیشابور قرار دارد. با توجه به شهرت سنگ فیروزه نیشابور استخراج سنگ فیروزه یکی از صنعت‌های قدیمی اهالی این شهر به حساب می‌آید. اقتصاد این شهرستان برپایه کشاورزی، دام پروری و صنایع استوار است. این شهرستان، دارای ۵۰ واحد صنعتی وابسته به وزارت جهادکشاورزی می‌باشد که ۲۰ واحد آن در زمینه تولید و بسته‌بندی موادغذایی هفت واحد نساجی و سلولزی، هشت واحد فراورده‌های شیمیایی، ۱۱ واحد کانی و چهار واحد صنایع فلزی می‌باشد. همچنین دو واحد کشتارگاه طیور صنعتی مشغول فعالیت‌اند، با وجود کارخانه‌ها و واحدهای صنایع تبدیلی یاد شده، باز هم ظرفیت سرمایه‌گذاری بیشتر در این شهرستان احساس می‌شود.

=== نیروگاه‌ها ===

نیروگاه سیکل ترکیبی نیشابوربا ظرفیت تولید ۶ /۱۱۱۰مگاوات (گازی ۴/۱۲۳×۶ + بخاری ۴/۱۲۳×۳) توسط شرکتهای ای. جی. تی و سزلک در سال۱۳۷۲ در نزدیکی شهر نیشابور افتتاح شد. نوع سوخت این نیروگاه گاز طبیعی و گازوئیل است. : درحال حاضر انرژی تولیدی توسط این نیروگاه در نیشابور و استان‌های خراسان و استان گلستان مورد استفاده قرار گرفته و شبکه انتقال سراسری برق را در ایران نیز تغذیه می‌کند. این نخستین نیروگاه استان خراسان است که تمام مراحل نصب و راه اندازی آن توسط کارشناسان داخلی انجام شده است. موقعیت این نیروگاه در جاده میر آباد شمال شهر نیشابور است.

نیروگاه بادی بینالود یک نیروگاه بادی در استان خراسان رضوی در نزدیکی شهر نیشابور و در مسیر جاده ۴۴ (ایران) است. این نیروگاه در حال حاضر با ۴۳ توربین ۶۶۰ کیلوواتی، در مجموع، ظرفیتی معادل ۲۸٫۲ مگاوات دارد.

=== شهرک‌های صنعتی ===

شهرک صنعتی بینالود با مساحت ۱۱۰۰۰۰ هکتار و اندازهٔ صنعتی ۷۰ هکتار در کیلومتر ۵۰ جاده نیشابور به مشهد قرار دارد. این شهرک صنعتی از سال ۱۳۷۲ شمسی/۱۹۹۳ میلادی فعال است. از سال ۱۳۸۸ کارگران چینی این شهرک در حومهٔ آن ساکن شدند..

شهرک صنعتی خیاماین شهرک با مساحت ۲۴۶ هکتار و مساحت صنعتی ۳۶/۱۰۹ هکتار در کیلومتر ۲۰ جاده نیشابور به مشهد قرار دارد.

=== شرکت‌ها و کارخانه‌ها ===

شرکت مجتمع فولاد خراسان(KSC) که به عنوان قطب سوم فولاد کشور ایران مطرح است در سال ۱۳۶۲ تأسیس شد و محل اجرای طرح در ۱۵ کیلومتری شمال غرب نیشابور تعیین شد. این مجتمع یکی از مهم‌ترین و فعال‌ترین شرکت‌ها تولید کنندهٔ فولاد در ایران و خاورمیانه است.

کارخانه شرکت صنایع خیام الکتریک در حومه غربی شهر نیشابور قرار دارد. این کارخانه مهم‌ترین تولید کننده انواع کلید پریز و لوازم الکتریکی و الکترونیکی استاندارد و سیم کابل در شهرستان نیشابور و استان خراسان رضوی است. دفتر مرکزی این شرکت در تهران قرار دارد. شرکت ایران شرق در سال ۱۳۵۵ در زمینه تولید لوازم خانگی به بهره برداری رسید. این شرکت تولیدکننده انواع بخاری می‌باشد.

کارخانهٔ نساجی و نخریسی که بزرگترین کارخانهٔ نساجی شرق ایران است در نیشابور قرار دارد. فاز اول کارخانهٔ نخ ریسی و نساجی خسروی خراسان در نیشابور با سطح کل زیربنای ۴۳ هزار متر مربع در روز ۲۵ شهریور ۱۳۸۳ با حضور هاشمی رفسنجانی و واعظ طبسی افتتاح شد.

شرکت ایران خودرو خراساندر کیلومتر ۵۵ جاده مشهد به نیشابور و در مجاروت شهر جدید بینالود و در شهرک صنعتی بینالود قرار دارد همچنین شرکت ساخت اگزوز ایران خودرو در غرب نیشابور و در جاده نیشابور به فیروزه قرار دارد .

=== کشاورزی ===

اقتصاد شهرستان نیشابور برپایه کشاورزی، دام پروری و صنایع استوار است. وجود بیش از ۱۰ رودخانه در شهرستان و بیش از ۶۰۰ حلقه چاه عمیق و شرایط مناسب آب و هوایی و خاک مناسب، نیشابور را به قطب کشاورزی مبدل نموده است. مهم‌ترین فرآورده‌های آن گندم، جو، ذرت، پنبه، باقلا، عدس، لپه، ماش، نخود، صیفی جات، میوه‌های گوناگون و فرآورده‌های دامی است. پرورش دام در این ناحیه به گونه سنتی و صنعتی رواج دارد عمده‌ترین دام‌هایی که در نیشابور پرورش داده می‌شود، شامل گوسفند، بز، گاو، گاومیش، شتر، اسب و استر است. پرورش مرغ به روش سنتی و صنعتی در نیشابور معمول بوده و از جایگاه خوبی برخوردار است.

کل سطح زیرکشت اراضی زراعی، باغی و آیش شهرستان نیشابور، در حدود ۱۳۵ هزار هکتار است که از این مقدار ۱۰۲ هزار هکتار آن به کشت محصولات زراعی عمده‌ای مانند سیب‌زمینی، پیاز، گوجه فرنگی، انواع سبزی و گیاهان علوفه‌ای نظیر یونجه، شبدر، ذرت و محصولات دیگری همچون زیره، هندوانه، خاکشیر و به طور کلی ۴۲ محصول اختصاص یافته‌است. شهرستان نیشابور سالانه در حدود ۴۴۵ هزار تن تولیدات زراعی دارد.

محصولات باغی نیز از سطحی در حدود ۱۲ هزار هکتار به صورت دیم و آبی با تنوع ۳۲ نوع محصول به دست می‌آید؛ که عمده‌ترین این محصولات: انار، انجیر، هلو، سیب، گلابی، گیلاس و دیگر میوه‌ها مانند عناب، توت، گل و گیاه زینتی، زعفران، بادام، گردو و فندق می‌باشد که در مجموع در حدود ۵۲ هزار تن در سال می‌رسد. در مقایسه با کل محصولات تولیدی استان که ۸۰ نوع می‌باشد، در بیست محصول شهرستان نیشابور رتبه‌های اول تا سوم تولید استان را دارا است.

== مراکز دولتی ==

فرمانداری نیشابور جز فرمانداری‌های ویژه در ایران و معاونت استانداری خراسان رضوی است. مقام فرماندار نیشابور معاون استاندار خراسان و فرماندار شهرستان نیشابور است.

شهرداری نیشابور سازمانی نیمه دولتی مربوط به شهر نیشابور است که زیر نظر شهردار اداره می‌شود. شهرداری نیشابور در ۱۳۱۰ شمسی-۱۹۳۱ میلادی تأسیس شد. شهرداری نیشابور به دو اداره، سه منطقه از نظر تقسیمات شهری تشکیل شده: منطقه ۱ و ۲ و ۳.همچنین شهرداری نیشابور در سال ۱۳۸۷ طرح‌هایی برای ارتقای شهر نیشابور از لحاظ شهرسازی و معماری نوین شهری در زمره شهرهای بزرگ و کلانشهر ایران اجرا کرده است.

زندان نیشابور یا ندامتگاه مرکزی نیشابور زندانی نسبتاً قدیمی است که در شهر نیشابور واقع شده‌است. این زندان در دوره پهلوی دوم ساخته شد. این زندان با «درجه بالای امنیتی و فرهنگی» شناخته شده و تنها زندان شهرستان نیشابور است.

شورای اسلامی شهر نیشابور که مقر آن در باغ ملی شهر است. شورایی مرکب از ۱۵ نفر است که توسط مردم شهرهای شهرستان نیشابور برای تصمیم گیری در خصوص امور مربوط به شهرداری نیشابور انتخاب می‌شوند. در روز ۲۴ دی ۱۳۸۴ دفتر این شورا توسط افراد ناشناش به آتش کشیده شد.

== جغرافیا ==

=== موقعیت ===

نیشابور از طرف شمال به کوه بینالود و شهرستان چناران- از غرب به شهرستان فیروزه وشهرستان سبزوار، از شرق به شهرستانفریمان و شهرستانهای طرقبه-شاندیز و زبرخان- از جنوب شرقی به کدکن وشهرستان تربت حیدریه و از جنوب به شهرستان میان جلگه وشهرستان کاشمر محدود است.

شهر نیشابور در ۷۷۰ کیلومتری شرق تهران و ۱۲۷ کیلومتری غرب مشهد واقع شده‌است و مسیر بین‌المللی ریلی و جاده‌ای آسیایی (جاده ابریشم) از این شهر عبور می‌کند-نیشابور همچنین از طریق جاده محلی علاوه بر شهرهای مسیر بین‌المللی با شهرهای کاشمر-فیروزه-قوچان-کدکن-عشق آباد و تربت ارتباط دارد.

Add a Comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.