فتح تهران (۱۲۸۸)

فتح تهران اشاره دارد به ورود نیروهای مجاهدین بختیاری و گیلان به تهران در ۲۲ تیر ۱۲۸۸ (۱ رجب ۱۳۲۷{رچ}/۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۹{رچ}) در جریان انقلاب مشروطه ایران که منجر به متحصن شدن محمدعلی‌شاه در سفارت روسیه و سپس خلع او از سلطنت شد.

== جنبش‌های ولایات ==

اولین جنبش و قیام علیه حکومت مرکزی در سال ۱۲۸۷ از اصفهان آغاز شد. صمصام السلطنه بختیاری با هزاران نفر سوار لر بختیاری وارد اصفهان شد و شهر را به تصرف در آورد. اقبال الدوله حکمران اصفهان از ترس جان در کنسولگری انگلستان متحصن شد. در همین زمان انجمن مشروطه در اصفهان توسط صمصام السلطنه تشکیل شد. به دنبال سقوط اصفهان اوضاع گیلان نیز متشنج شد. مخالفین محمدعلی شاه متحد شدند و عده‌ای از مجاهدین قفقازی نیز به آنها ملحق گردیدند. یپرم خان ارمنی فرمانده مجاهدین قفقازی، در واحدهای نظامی خود انضباط نظامی را برقرار نمود و بعد از متشکل کردن این نیرو به ارک دولتی حمله و آنرا اشغال نمودند. معزالسلطان که از مجاهدین گیلانی بود، آقا بالاخان حاکم رشت را به قتل رساند. مجاهدین بدین ترتیب شهر رشت را تصرف نمودند و در نتیجه گیلان هم سقوط نمود. هنوز مراسم نوروز سال ۱۲۸۸ شمسی پایان نیافته بود که مجاهدین مشروطه خواه گیلان به فرماندهی یپرم خان ارمنی وارد قزوین شدند و بین آنان و قوای دولتی جنگ در گرفت. سرانجام مجاهدین شهر را تصرف کردند و قاسم خان امیر تومان فرمانده قشون دولتی و چند نفر دیگر به دار آویخته شدند. همزمان با این واقعه عین الدوله از محاصره تبریز مایوس شده و به سرعت از آذربایجان بازگشت. محمدعلی شاه با مشاهده این وضعیت مشیر السلطنه رئیس الوزرای دوران استبداد صغیر را (بعد از گذشت کمتر از یکسال) از کار برکنار نمود.

== رئیس الوزرایی کامران میرزا ==

محمدعلی شاه پس از عزل مشیرالسلطنه برای تسکین افکار عمومی امر به تشکیل مجدد مجلس شورای ملی داد و عده‌ای را مامور نمود تا تعمیرات اساسی در عمارت بهارستان انجام دهند. به دنبال این فعالیت ها؛ فرمان صدارت عظما را به نام کامران میرزا؛ نایب السلطنه، عمو و پدر زن خود صادر کرد. صدراعظمی نایب السلطنه قاجار در میان دوستان و دشمنان محمدعلی شاه حسن اثر نبخشید. مشروطه خواهان او را مردی مستبد و کم سواد می‌دانستند و از اعمال او در زمان ناصرالدین شاه و واقعه رژی خاطرات بدی داشتند. همچنین وزیر مختار روسیه و وزیر مختار انگلستان به این تصمیم شاه اعتراض نموده و آنرا به صلاح او ندانستند. سرانجام سه روز بعد از این انتصاب و به‌دنبال ملاقات وزرای مختار روسیه و انگلستان با محمدعلی شاه ( که در باغشاه ساکن بود)، شاه کامران میرزا را از رئیس الوزرایی برکنار نمود.

== رئیس الوزرایی سعدالدوله ==

بدنبال صدور حکم رئیس الوزرایی سعدالدوله وقایعی در ایران اتفاق افتاد که انتظار آن نمی‌رفت. قشون روسیه با ساز و برگ نظامی وارد تبریز شده و حکومت نظامی در این شهر برقرار نمود. ساختمان‌های دولتی اشغال شد و دستگیری و زندانی نمودن افراد آغاز گردید. از سوی دیگر عده زیادی از مشروطه خواهان که در حرم حضرت عبدالعظیم متحصن بودند از تحصن خارج و همه مسلح شدند و این آغاز زد و خورد مسلحانه بین قوای دولتی و قوای مشروطه خواه بود. در قزوین و اصفهان و شیراز درگیری‌های شدیدی به وقوع پیوسته بود و از شروع قیام مسلحانه علیه شاه و دولت حکایت داشت. سعدالدوله در برابر این وقایع تاب مقاومت نیاورد و باتفاق وزیران استعفا داد؛ ولی استعفایش پذیرفته نشد. در این هنگام جمعی از علمای مقیم نجف، کربلا و سامره تلگرام بسیار تندی علیه شاه منتشر کردند و اقدامات او را خلاف شرع دانستند و اضافه کردند که از هیچ نوع اقدامی علیه او فروگذار نخواهند کرد. به‌دنبال این واقعه سعدالدوله شاه را وادار نمود تا با برگزاری سریع انتخابات موافقت نماید. هیاتی بیست نفره مشغول تنظیم نظام نامه انتخابات شدند. این هیات و هیات وزیران چندین جلسه مشترک برگزار کردند. عده‌ای نیز تحت عنوان «هیات آشتی» دولت را یاری می‌کردند. گرداننده این هیات صنیع الدوله و برادران وی بودند. سرانجام نظامنامه انتخابات تکمیل و با تایید شاه منتشر شد. ستارخان که مانند بسیاری از مشروطه خواهان از این عمل شادمان شده بود؛ از تبریز برای محمدعلی شاه پیام تشکر فرستاد. ولی در همین ایام که شاه و دولت با شتاب برای برگزاری انتخابات تلاش می‌کردند، قوای بختیاری به فرماندهی سردار اسعد بختیاری از اصفهان و مجاهدین گیلان به رهبری محمد ولی خان سپهدار تنکابنی به همراهی یپرم خان ارمنی و مجاهدین قفقازی آهنگ فتح تهران را کرده بودند.

== فتح تهران ==

با آغاز تیرماه ۱۲۸۸ شمسی، قوای سردار اسعد به قم و قوای سپهدار به ینگی امام رسیدند. در مقابل سعدالدوله قوایی به فرماندهی امیر مفخم بختیاری به سمت کرج فرستاد. شاه با گرو گذاشتن جواهرات سلطنتی مبلغ پنجاه هزار تومان از بانک استقراضی روس وام گرفت و قسمتی از حقوق معوقه سربازان را پرداخت. قوای نظامی دو طرف آماده جنگ شدند ولی سعدالدوله در تلاش برای مذاکره و حل و فصل مسالمت آمیز موضوع بود. بدین منظور از سردار اسعد و سپهدار خواست نمایندگانی برای مذاکره نزد او بفرستند؛ ولی مسیر حوادث به گونه‌ای بود که تدابیر سعدالدوله به نتیجه نرسید و همکاران او از کار کناره گیری کردند. روز ۲۲ تیرماه ۱۲۸۸ شمسی قوای سردار اسعد و سپهدار در نزدیکی تهران به هم رسیدند و در بادامک اردو زدند. جنگ بین قزاقان دولتی و قوای مشروطه خواه در گرفت و عصر روز ۲۴ تیرماه جنگ به نفع مشروطه خواهان پایان پذیرفت. فردای آن روز محمد علی شاه و نزدیکان او به سفارت روسیه و سعدالدوله به سفارت انگلستان پناه بردند.

== رئیس الوزرایی محمد ولی خان سپهدار تنکابنی (سپهدار اعظم) ==

پس از پنج روز درگیری؛ بالاخره قوای مشروطه توانستند کنترل کامل تهران را به دست بگیرند. در این میان سران این قوا در عمارت بهارستان ساکن شدند و زمام امور تهران را به دست گرفتند. پس از متحصن شدن محمد علی شاه در سفارت روسیه؛ نمایندگان روسیه و انگلستان در عمارت بهارستان با دو زعیم مشروطه دیدار کردند. در نهایت بعد از گفتگوهای سیاسی محمد علی شاه از سلطنت خلع شد و شاه جدید (احمد شاه) به تخت نشست و عضدالملک نایب السلطنه گردید. تمام این تغییرات تحت لوای هیاتی به نام «مجلس عالی» که اعضای آن قریب به ۳۰ نفر بودند و از معتمدین سردار اسعد و سپهدار شناخته می‌شدند صورت گرفت. همین «مجلس عالی» هیات وزیرانی به شرح زیر انتخاب و معرفی کرد: سپهدار اعظم وزیر جنگ، سردار اسعد وزیر داخله، ناصرالملک وزیرخارجه، مستوفی الممالک وزیر مالیه، فرمانفرما وزیر عدلیه، سردار منصور رشتی وزیر پست و تلگراف و صنیع الدوله وزیر معارف. لیکن سپهدار چون از حیث سن و مقام و سوابق خدمات استانداری و وزارت و امارت مقدم بر سردار اسعد بود، عملاً سرپرست کشور گردید.

== سپهدار در کسوت انقلابی ==

در این اولین کابینه پس از استبداد صغیر که فاتحان تهران تعیین کردند، دو تن از وزیران کابینه داماد مظفرالدین شاه بودند، یعنی دو تن از شوهر خواهران محمدعلی شاه، شاه مخلوع. این دو تن فرمانفرما و صنیع الدوله بودند. در این کابینه ناصرالملک که در آن هنگام در لندن اقامت داشت به وزارت خارجه انتخاب شد؛ اما به ایران نیامد. کابینه جدید که به سرپرستی سپهدار و مشورت سردار اسعد امور جاری کشور را نظم و نسق می‌داد، یپرم خان ارمنی را به ریاست شهربانی، صمصام السلطنه را به حکومت اصفهان و مخبرالسلطنه را به حکومت آذربایجان تعیین نمود و یک دادگاه انقلابی برای محاکمه طرفداران محمد علی میرزا تشکیل داد. به حکم این دادگاه شیخ فضل‌الله نوری، صنیع حضرت، موقرالسلطنه، مفاخر الملک و میر هاشم به دار آویخته شدند. در این زمان انتخابات دوره دوم مجلس به طریق دو درجه‌ای انجام گرفت و در همین زمان بود که محمد علی میرزا ایران را ترک کرد. سرانجام پس از انجام یک سری اقدامات، عضدالملک نایب السلطنه قاجار، رسما سپهدار تنکابنی را به رئیس الوزرایی برگزید (مهر ماه ۱۲۸۸).

== منابع ==

* فتح تهران، اراده برای تغییر

== پیوند به بیرون ==

* آلبوم عکسی از نیروهای مشروطه خواه

درج دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.