شهرستان تنگستان

شهرستان تنگستان، یکی از ۹ شهرستان استان بوشهر است و دارای دو بخش مرکزی و دلوار است. مرکز این شهرستان شهر اَهرَم است.

==موقعیت==

شهرستان تنگستان دارای ۱۹۲۶ کیلومتر مربع وسعت است و از شمال و مشرق به شهرستان دشتستان، از جنوب شرقی به شهرستان دشتی، از شمال غربی به شهرستان بوشهر و از غرب و جنوب غربی به خلیج فارس محدود است.

پیشینه: سبب نامگذاری این شهرستان به تنگستان این است که در قسمتهای شمالی آن تَنْگهایی صعب العبور وجود دارد و همچنین اراضی آن در فضای کم و تنگِ میان کوه و دریا واقع شده است.

== تقسیمات کشوری ==

* بخش مرکزی شهرستان تنگستان
* دهستان اهرم
* دهستان باغک

شهر اهرم

* بخش دلوار
* دهستان بوالخیر
* دهستان دلوار

شهر دلوار

==توابع شهرستان تنگستان==

‌توابع شهرستان‌ تنگستان در استان بوشهر تعداد ۴ دهستان شامل روستاها و آبادی‌ها (در سال ۱۳۶۵) به شرح زیر بوده‌است:

===دهستانهای بخش مرکزی===

۱ـ دهستان اهرم

‌به مرکزیت روستای آباد مشتمل بر ۳۶ روستا، مزرعه و مکان تابع و مستقل:

۱ ـ گشی ۲ ـ بنیان ۳ ـ تلخ‌آبید ۴ ـ باغ اسکی ۵ ـ باغ خوش‌کو ۶ ـ پنبه‌کار ۷ ـ چم مزرعه ۸ ـ دوبیلی ۹ ـ بابایی ۱۰ ـ آب‌کرمو ۱۱ ـ آمار ۱۲ ـ دم روباه‌دان ۱۳ ـ‌کناربنی ۱۴ ـ جمالی زایرحسین ۱۵ ـ حیدری ۱۶ ـ بازویی ۱۷ ـ منصوری علیا ۱۸ ـ کناری ۱۹ ـ منصوری وسطی ۲۰ ـ منصوری شمالی ۲۱ ـ اشکالی منصوری ۲۲ ـ آشور ۲۳ ـ اشکالی محمدحاجی ۲۴ ـ اشکالی عوض حسین ۲۵ ـ اشکالی سیدی ۲۶ ـ زایرحسین ۲۷ ـ آباد ۲۸ ـ چاه‌پیر ۲۹ ـ سمل جنوبی ۳۰ کندی ۳۱ ـ ‌کله‌گرگی ۳۲ ـ شیرمرد (‌آشیرمرد) ۳۳ ـ تکون ۳۴ ـ آشی ۳۵ ـ مخدان ۳۶ ـ یخ.

——————————————————– ۲- دهستان باغک

‌به مرکزیت روستای شورکی مشتمل بر ۴۸ روستا، مزرعه و مکان تابع و مستقل:

۱ ـ گلکی ۲ ـ عالی حسینی ۳ ـ سربست ۴ ـ آب‌بویی ۵ ـ قنبری ۶ ـ خورموجی ۷ ـ کنارپزو ۸ ـ علی‌محمدی ۹ ـ قائدابراهیمی ۱۰ ـ باغچه جنوبی ۱۱ ـ باغچه شمالی ۱۲ ـ محمدعبدی ۱۳ ـ محمدطاهری ۱۴ ـ حسین سادنی ۱۵ ـ شورکی ۱۶ ـ انبارک ۱۷ ـ گادویی ۱۸ ـ خیاری ۱۹ ـ چاه‌گاه ۲۰ ـ منگلی ۲۱ ـ چهارتل ۲۲ـ زیادمال ۲۳ ـ کنگری ۲۴ ـ کشک‌تو ۲۵ ـ قباکلکی ۲۶ ـ سه‌چاه ۲۷ ـ داودی ۲۸ ـ عالی‌شمس‌الدین ۲۹ ـ مل‌باریک ۳۰ ـ رمه‌چر ۳۱ ـ ده کهنه ۳۲ ـ شمشیری ۳۳ـ باغ سالم جنوبی ۳۴ ـ باغ سالم شمالی ۳۵ ـ دهنو ۳۶ ـ تخماری ۳۷ ـ بنه‌گز ۳۸ ـ احمدآباد ۳۹ ـ احشام عبدالحسین ۴۰ ـ احشام محمدحیدر ۴۱ ـ احشام خداداد ۴۲ ـ احشام حاجی خورشید ۴۳ ـ احشام مشهدی ۴۴ ـ خدروها ۴۵ ـ جوی ۴۶ ـ احشام زارمحمد ۴۷ ـ کاکلی ۴۸ ـ احشام درویش محمد.

===دهستانهای بخش دلوار===

۳- دهستان بوالخیر

‌به مرکزیت روستای بوالخیر مشتمل بر ۱۵ روستا، مزرعه و مکان تابع و مستقل:

۱ ـ باشی ۲ ـ بنجو ۳ ـ بوجیک دو ۴ ـ چاه‌پهن ۵ ـ هدکان ۶ ـ کلات ۷ ـ کری ۸ ـ سالم‌آباد ۹ ـ خورشهابی ۱۰ ـ عامری ۱۱ ـ بوالخیر ۱۲ ـ گهی ۱۳ ـ رستمی ۱۴ ـ ‌بربو ۱۵ ـ دلارمدی.

——————————————————–

۴- دهستان دلوار

‌به مرکزیت روستای دلوار مشتمل بر ۲۱ روستا، مزرعه و مکان تابع مستقل:

۱ ـ عالی‌چنگی ۲ ـ زایرابراهیمی ۳ ـ گورک سادات ۴ ـ گورک محمدرحیمی ۵ ـ گورک سلیمانی ۶ ـ گورک دژگاه ۷ ـ کله‌بندی ۸ ـ خیشن‌اشکن ۹ ـ احشام جمال ۱۰ ـ احشام سرتل ۱۱ ـ پهلوان‌کشی ۱۲ ـ گورک مزارحسینی ۱۳ ـ لی‌لک ۱۴ ـ گرگور ۱۵ ـ چاه‌تلخ شمالی ۱۶ ـ چاه‌تلخ جنوبی ۱۷ – حاجی‌آباد ۱۸ ـ مل گپ ۱۹ ـ جائینک ۲۰ ـ دلوار ۲۱ – عامری.

==جغرافیای طبیعی==

آب و هوای آن در قسمتهای ساحلی گرم و مرطوب و در قسمتهای مرکزی تقریباً گرم و خشک است .

کوههای تنگستان: کوه قلعه دختر (۱۲۲۰ متر) با امتداد شمالی ـ جنوبی، کوه بِیرَمی ( ۹۵۰ ، ۱ متر) با امتداد شمال غربی ـ جنوب شرقی و کوه سُرخ (۹۹۰ متر) از رشته کوههای زاگرس در آنجا واقع است. قسمتی از رشته کوه مُند نیز در تنگستان امتداد دارد. این شهرستان تَنگهایی دارد، مانند تنگ بِهوش/باهوش و تنگ گَرْوَک.

رودهای مهم آن عبارتند از: رود بهوش یا اهرم، رود خشک که در چهار کیلومتری جنوب شرقی شهر اهرم به رود بهوش می ریزد و رودشور/سور با جهت شمالی ـ جنوبی جریان یافته و در دو کیلومتری جنوب غربی آبادی مسیله فخری به رود مند می ریزد. دو چشمه آب گرم یکی در روستای اوبا در ۵ر۱ کیلومتری شمال شرقی شهر اهرم، دیگری آب گرم میراحمدی، در روستای آب بویی در دوازده کیلومتری جنوب شرقی شهر اهرم وجود دارد.

معادن تنگستان شامل: شن و ماسه (در مسیر رود بهوش)، نفت، گوگرد، گچ و سنگ ساختمانی (در اطراف کوه قلعه دختر) وجود دارد.

زیست بوم تنگستان از گیاهان: کُنار، انجیر، بادام کوهی، مورتلخ، کاسنی و بومادران و از جانوران: گرگ، روباه، کفتار، شغال، پلنگ، قوچ و میش و پرندگانی چون کبک، تیهو و هوبره برخوردار است.

==جغرافیای انسانی و اقتصادی==

شغل اهالی آن کشاورزی، باغداری، تجارت، حصیربافی و عبا بافی و صیادی، دامداری، صیدماهی، لنج سازی و قالی باقی است. آب مصرفی اهالی از رود، چشمه، چاه و آب انبار تأمین می شود.

محصول عمده آن گندم، جو، خرما، مرکّبات (از جمله انار)، تنباکو و تره بار و محصولات دریایی مثل صید انواع ماهیان، خرچنگ وغیره است.

جمعیت این شهرستان در سرشماری ۱۳۷۵ خورشیدی، ۰۶۶ ، ۵۹ تن گزارش شده است. از کل جمعیت شهرستان ۸۸۳ ، ۱۰ تن (ح ۱۸%) شهرنشین، ۵۱۹ ، ۴۷ تن (ح ۸۰%) روستانشین و بقیه غیرساکن اند. اهالی آن مسلمان (شیعه) و به فارسی با گویش محلی، معروف به «تنگ‌سیری » تکلم می کنند.

راه اصلی بوشهر به نواحی جنوب و جنوب شرقی استان از این شهرستان می گذرد.:

ـ راه اهرم ـ بندر بوشهر به سمت باختر، و به درازای ۵۲ کیلومتر.

ـ راه اهرم ـ خورموج به سمت جنوب، و به درازای ۳۵ کیلومتر.

ـ راه اهرم ـ دلوار به سمت جنوب باختری، و به درازای ۲۳ کیلومتر.

==بررسی‌های تاریخی==

نام تنگستان و تنگستانیها و دلاوریهایشان، از دوره زندیه به بعد در منابع تاریخی دیده می شود و از همین دوره آنان در حیات سیاسی کشور تأثیری بسزا داشتند. تنگستانیها در ۱۱۷۹/۱۷۶۵ به نیروهای کریم خان زند که قصد داشتند میرمُهَنّا (حاکم بندرریگ که بازرگانان را در دریا و خشکی غارت می کرد) را سرکوب کنند، کمک کردند. در ۱۲۰۶ قریه تنگستان محل درگیری لطفعلی خان زند با شیخ نصر، حاکم بوشهر، و رضاقلی خان شاهسَوَند بود که به پیروزی لطفعلی خان منجر شد. در دوره محمدشاه قاجار (۱۲۵۰ـ ۱۲۶۴) تنگستان بلوکی با نخلستانهای بسیار و فاصله آبادیهای آن از یکدیگر نیم فرسخ یا یک فرسخ بوده و شماره نخلهای آن را بیست هزار تا بوده است. در حمله نیروهای انگلیسی به جنوب ایران بر سر مسئله هرات، اهالی دشتستان و تنگستان به رهبری باقرخان تنگستانی آنان را از بوشهر بیرون راندند. نیروهای انگلیسی در ۱۲۷۳/ ۱۸۵۷ دوباره به بوشهر حمله کردند و تنگستانیها به مقابله با آنان پرداختند، اما نیروهای انگلیسی، با وجود دادن تلفات بسیار، شهر را تصرف کردند. در اواخر سده سیزدهم، تنگستان ناحیه ای با ۳۱ آبادی بوده که قریه ای به همین نام، قصبه آن بوده است.است از محصولات آنجا گندم، جو، خرما و هندوانه بوده است. دشتستانیها از همان زمان اهالی تنگستان را تنگسیر می نامیده اند.

در جنگ جهانی اول (۱۳۳۲ـ ۱۳۳۶/ ۱۹۱۴ـ ۱۹۱۸) در حمله مجدد نیروهای انگلیسی به بوشهر، تنگستانیها به رهبری رئیس علی دلواری، شیخ حسین خان چاه کوتایی و زایر خضرخان اهرمی به مقابله با آنان پرداختند. در این جریان، آبادیهای تنگستان، بویژه دلوار (دلوار کهنه، دلوار نو و قلعه دلوار)، بشدت آسیب دید؛ انگلیسیها بسیاری از نخلهای آنجا را قطع کردند یا آتش زدند. در ۱۳۳۵/ ۱۹۱۷، قاچاق کالا در منطقه تنگستان رواج بسیار داشت و عمدتاً از طریق بندر دلوار صورت می گرفت . در ۱۳۳۸ تنگستان پنجاه روستای نزدیک به هم داشت و از بنادر آن (دلوار، عامِری، کَرّی، روسّانی، بولخِیر/بوالخیر و خورْشَعبی)، غلات و خرما و گچ و ماهی صادر، و قند و چای و پارچه و غیره از بحرین وارد می شد. واسموسِ آلمانی نیز در ۱۳۰۳ ش در منطقه تنگستان حضور داشت و به عنوان توسعه کشاورزی تعدادی ماشین آلات زراعی وارد منطقه کرد. رکن زاده آدمیت در ۱۳۱۰ ش، تنگستان را بلوکی به مرکزیت اهرم ضبط کرده است . به نوشته وی، محصولات این بلوک، از قبیل جو و مرکّبات و تنباکو، در بازار بوشهر با قماش و دیگر اجناس خارجی معاوضه می شده است. در ۱۳۱۶ش تنگستان بلوکی به مرکزیت آبادی تنگستان بود و محصولات آن به خارج از بلوک صادر می شد. در ۱۳۳۰ش مجموعه دهستانهای سمل، باغک، ساحلی و خاویز (خائیز) از بخش اهرم در شهرستان بوشهر، تنگستان و سواحل خلیج فارس در این قسمت، سواحل تنگستان نامیده می شد.

دلیران تنگستان با همراهی قوای دشتستان و دشتی در جنگ جهانی دوم در مقابل هجوم بریتانیا به جنوب ایران پایداری‌های بسیاری کردند که در این میان رئیسعلی دلواری و ملا علی تنگستانی در راهبری این پایداری نقش داشته است. از علمای بنام این شهرستان می توان به ملا علی تنگستانی نام برد که در زمان قیام مردم تنگستان مرجعیت دینی قیام و مردم منطقه را بر عهده داشته و در اتحاد مبارزان فعالیت بسیار نموده است. دلوار یکی از شهرهای تنگستان است که زادگاه رئیسعلی دلواری در این شهر است و در حاشیه خلیج فارس قرار دارد.

در دوره صفویه عده ای از ایل زنگنه از کرمانشاه به روستاهای بین اهرم و برازجان (آباد، سمل، گلنگون، گندمریز، ابولفیروز و ننیزک) نقل مکان کردند و حکومت محلی در این قسمت تشکیل دادند که از آن زمان تا اوایل قاجار به این قسمت از استان بوشهر بلوک زنگنه میگفتند.

== آثار تاریخی و زیارتی ==

آثار تاریخی و زیارتی شهرستان تنگستان:

روستای خائیز، امامزاده زین الشهدا شهر اهرم، چشمه آبگرم اهرم، چشمه آب درمانی (قوچرک)، سد انحرافی رودخانه باهوش اهرم، قلعه دختر واقع در کوه روستای آباد، قنات تاریخی روستای آباد، تل کوشک روستای آباد، امامزاده شاهزاده زکریا در روستای آباد، امامزاده شاه نعمت الله در روستای آباد، کوشک تاریخی روستای آباد، قلعه دختر روستای آباد، چشمه آبگرم اهرم، قنات تاریخی روستای آباد، خانه رئیس علی دلواری، امامزاده زید ابن علی گلنگون و …

مهمترین آثار تاریخی تنگستان عبارت اند از: ویرانه قلعه ای که بنای آن را به پیش از اسلام یا اوایل دوره اسلامی نسبت می دهند؛ مقبره امامزاده آقامیراحمد (از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام و برادر شاهچراغ، متوفی ۱۸۳) در روستای آب بویی؛ مقبره امامزاده جعفر، واقع در ۵ر۱ کیلومتری شمال شرقی شهر اهرم؛ قلعه زایر خضرخانِ اَهْرَمی در شهر اهرم؛ قلعه تنگستان در آبادی پهلوان کِشی؛ ویرانه قلعه محمدعلی خان، برادر باقرخان تنگستانی در آبادی گُلَکی و نیز قلعه ای در آبادی کَلات کهنه که به خاندان خوانین تنگستان منسوب است.

==بناهای تاریخی شهرستان تنگستان==

* بناهای تاریخی شهرستان تنگستان

== پیوند به بیرون ==

* فرمانداری تنگستان
* قیام دلیران تنگستان

== پانویس ==

==منابع==

* قیام مردم تنگستان،
* کتاب دلیران تنگستانی
* بنیاد دایره الکعارف اسلامی، تنگستان

درج دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *