ساری

ساری ({تلفظ|Sari.ogg}) مرکز استان مازندران در شمال ایران و از بزرگترین شهرهای ناحیهٔ شمالی ایران است. جمعیت آن ۲۶۱٬۲۹۳ نفر است و فرودگاه دشت ناز در این شهرستان قرار دارد.

به مردم اهل ساری، سارَوی گفته می‌شود.

== پیشینه ==

=== بنیان و نامگذاری ===

بنای ساری مرکزاستان مازندران رابه طوس بن نوذر نسبت میدهند که در قرن اول هجری به دست فرخادبن دابویه تجدید بناشده است. ریشه نام ساری نامشخص است. چند گمانه‌زنی غیر علمی در این مورد وجود دارد که عبارت است از: یونانیان باستان آن را زادراکارتا، پایتخت تمدن هیرکانیا، ذکر می‌کنند، اشپیگل شرق شناس و نئونازیست آلمانی آورده که نام ساری کنونی برگرفته از نام قوم سائورو بوده که پیش از هجوم اقوام آریایی به ایران در شهر باستانی اسرم، که هم اکنون نام دهی در ۱۰ کیلومتری ساری است، زندگی می‌کرده‌اند. ادوارد پولاک گمان دارد که نام ساری دگرگونی واژگانی سادراکارتا می‌باشد، دکتر اسلامی نیز در کتاب خویش نوشته که احتمال آنکه زادراکارتا از نام زردگرد، باشد نیز است.

=== پس از اسلام ===

مازندران تنها سرزمینی در آسیای غربی است، که در زمان حمله تازیان (اعراب) به ایران توسط ایشان فتح نشده است، زیرا مازندران از همه طرف محفوظ است و راه‌های ورودی به این خطه بسیار سخت بوده‌است. کوهستان‌های البرز باعث شده که سپاه اعراب نتواند وارد مازندران شود و این باعث شد که این سرزمین هیچگاه با زور و ظلم فتح نگشت. ولی در دوران عباسیان رسم بر این بود که شاهان ساری و شهریارکوه به کسانی که از ترس خلفای عباسی به مازندران پناه می‌آوردند، اموال بسیار و پناهگاهی برای معیشت می‌داد و بر همین اساس بسیاری از شیعیان و سیدان علوی، که با جور خلفای عباسیان مخالف بودند، به ساری یا آمل فرار می‌کردند. این سادات به مرور زمان مردم مازندرانی را که هنوز به زرتشت ایمان داشتند به دین اسلام آشنا کردند و طی مدتی سراسر مازندران به مذاهب مختلف تشیع گرویدند و سلسله‌های مختلف به مذهب تشیع روی آوردند. نخستین مسجد جامع ساری پس از مرگ اسپهبد خورشید دابویی و سقوط حکومت وی در مهرماه ۱۴۰هجری شمسی، توسط مسلمانان و به امر ابوالخطیب بنیان نهاده شد.

=== تاریخ معاصر ===

بی تردید رشد و ترقی ساری پس از قاجاریان بوده‌است، نظام شهری نوین ساری از آن زمان باقی مانده‌است و ساری یکمین شهر ایران بوده‌است که ساخت راه‌آهن سراسری ایران از آنجا آغاز گشت{مدرک} و پس از رضاشاه و در هنگام جنگ جهانی دوم به تصرف نیروهای شوروی در آمد و پس از جنگ جهانی نیز فرودگاه دشت ناز ساخته گردید و طرح‌های توسعه به سمت خاور به وجود آمد و پس از انقلاب نیز، جاده‌های اطراف شهر توسعه داده شد.

=== وقایع تلخ تاریخی ===

* سال ۳۲۳ سیلاب و طغیان تجینه رود (تجن).
* سال ۳۲۶ سیل و با گل و لای یکسان شدن ساری.
* سال ۴۲۶ حمله سلطان محمود غزنوی و ویرانی‌های وی.
* سال ۵۹۸ آتش سوزی در ساری.
* سال ۷۹۵ حمله تیمور و به خاک و خون کشیدن ساری و مردمانش.
* سال ۱۰۱۷ زمین لرزه بزرگی در ساری روی داد.
* سال ۱۰۴۵ حمله روس و آتش کشیدن فرح آباد و ساری.
* سال ۱۰۹۸ زلزله هولناک در ساری.
* سال‌های ۱۱۹۴-۱۲۰۵ جنگ‌های داخلی برادران و دشمنان آقا محمد شاه.
* سال ۱۲۲۳ زلزله بزرگ در ساری
* سال ۱۲۳۵ بیماری طاعون.
* سال ۱۳۲۰ بیماری تیفوس.

== وضعیت طبیعی ==

=== جغرافیای ساری ===

شهر ساری واقع در کوهپایه‌های رشته کوه البرز دارای دو بخش کوهستانی و دشت می‌باشد در طول جغرافیایی ۵۳ درجه و ۵ دقیقه و عرض ۳۶ درجه و ۴ دقیقه از شمال خاوری به فاصله حدود ۲۵ کیلومتر به نکا و به فاصله ۴۵ کیلومتر به بهشهر و ۱۳۰ کیلومتر به گرگان و ۶۹۰ کیلومتر به مشهد و از شمال به فاصله ۳۵ کیلومتر به دریای مازندران و از شمال باختری به فرح آباد و جویبار و لاریم و از جنوب باختری به فاصله ۲۲ کیلومتر به قائمشهر و از باختر به بابل به فاصله تقریبی ۳۰ و آمل به فاصله تقریبی ۶۰ کیلومتر و از جنوب به فاصله ۳۰ کیلومتر به سد شهید رجایی (سلیمان تنگه) و دهکده آرامش و بوسیله آزادراه در حال ساختکیاسر به فاصله تقریبی ۸۰ کیلومتر به دیباج و از آنجا به شهرستان‌های دامغان و مهدیشهر و سمنان (تقریباً ۱۲۰ کیلومتر) محدود است.

=== رودها ===

از درون شهر ساری رودخانه تجن عبور می‌کند. این رود در شرق ساری جریان دارد. امروزه در ساحل این رود پارک تجن(قائم) ساخته شده‌است که بزرگترین پارک ساری نیز به شمار می‌رود.این رودخانه از ۳ شاخه اصلی زارم رود در شمال و شاخه اصلی تجن در مرکز و شاخه سفید رود در جنوب حوضه آبریز تشکیل می‌شود و افزون بر آنها در مسیر خود ریزابه‌هایی مانند دره ببرچشمه، پلاروی، شیرین رود، سالار دره، آب تیرجاری و جز آنها را دریافت می‌دارد.

نام تجن (tajen )از بن تجیدن یا تزیدن و پسوند ان(en )ساخته شده و به چم(معنای) “بسیار روان و جریان دارنده” است.

=== زمین‌لرزه‌ها ===

شهر ساری در ناحیه‌ای زلزله‌خیز واقع شده و در طول تاریخ بارها با خاک یکسان گشته‌است. مهیب‌ترین زمین‌لرزه‌های که تا به‌حال ساری شاهد آن بوده، در سالهای۱۰۱۷ و ۱۰۹۸ و ۱۲۲۳ خورشیدی روی داده‌است. به گفتهٔ سرپرست امور زلزله‌شناسی سازمان انرژی اتمی ایران، دلیل وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ و مخرب در ساری و نواحی دیگر مانند رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، قرارگرفتن آن‌ها در مسیر کمربند آلپاید می‌باشد؛ مسیر این کمربند از میانهٔ اقیانوس اطلس شروع شده و پس از عبور از دریای مدیترانه، شمال ترکیه، ایران، هند، چین و جزایر فیلیپین، به کمربند دیگری که اقیانوس آرام را دور می‌زند، متصل می‌شود.>همچنین ساری به فاصله کمتر از ۱۵۰ کیلومتر از تهران واقع گردیده و توسط جاده سوادکوه ۲۷۰ کیلومتر و توسط جاده هراز ۲۵۰ کیلومتر و به وسیله راه آهن شمال ۳۵۴ کیلومتر با تهران فاصله دارد.

=== آب و هوا ===

آب و هوای شهر ساری در تابستان‌ها معتدل و نمناک و در زمستان‌ها نسبتا سرد و خشک است.همچنین بخش‌های جنوبی کوهستانی این شهر دارای زمستان‌های دراز و بسیار سرد می‌باشد.در طی چند ساله اخیر سردترین دمای این شهر در زمستان ۱۲-(زمستان سال ۱۳۸۶)و در تابستان ۴۰+(تابستان ۱۳۸۳) بوده‌است.

== مردم ==

=== زبان ===

زبان عمده مردم ساری تا دوره صفویان فقط زبان تبری (مازندرانی) بود ولی با از بین رفتن سلسله باوندیان که حامی زبان تبری بود این زبان از رسمیت افتاد و زبان فارسی جایگزین آن شد. تا قبل از سقوط باوندیان زبان مازندرانی با خط پهلوی نگاشته می‌شد و هنوز هم در گنبد لاجیم یا رسکت نمونه آن موجود است.

=== مذهب ===

اکثریت مردم ساری مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی می‌باشند. هرچند اقلیت‌های بهایی و زرتشتی، مسیحی و سنی نیز در این شهر سکونت دارند.

=== جمعیت ===

جمعیت این شهرستان با توجه به آمار ۱۳۸۷ و رشد آن تا کنون به بیش از نیم میلیون نفر رسیده و جمعیت این شهر طبق آخرین آمار وزارت کشور بعد از شمارش آرای ریاست جمهوری دهم به حدود ۲۸۵٫۳۲۰ نفر رسیده‌است.و بزرگترین و پر جمعیت ترین شهرستان در استانهای گلستان و مازندران می باشد. ساری پذیرای مهاجرین ترک، ترکمن، شهمیرزادی، کرد، ارمنی، گرجی، اصفهانی، عرب، بلوچ و… بوده‌است که در طول قرن‌های مختلف به ساری آمدند و یا پس از مدتی تعداد آن‌ها کم شد و یا از ساری کوچ کردند.

== در ادبیات مختلف ==

=== در اشعار فارسی ===

در ادبیات فارسی قدیمی اشعار بسیار کمی وجود دارد که ساری در آنها ایفای نقش نماید، زیرا آن زمان مردم مازندران به زبان فارسی سخن نمیگفتند، بلکه به طبری سخن میراندند. برای همین کمتر به فارسی شهر خویش را میستودند؛ ولی شاعرانی در ایران باستان بوده‌اند که در اشعارشان به این شهر توجه کنند. از جمله این اشعار شعرهایی هستند که درمورد پادشاهان پیش از اسلام سروده شده‌اند

– طالب آملی

طالب آملی شاعر سبک هندی بود که پس از مهاجرت از تبرستان به هندوستان شعر زیر را بخواند:

شاد باش ای شهر ساری کز فروغ علم و دانش بینمت چشم و چراغ کشور مازندرانی ملک الشعرا بهار این شعر در هنگام پایه گذاری نخستین دبستان نوین ساری سروده و بر سردر چوبی آن نگاشته شد.

=== در اشعار تبری ===

== جاهای تاریخی ==

=== بناهای تاریخی ===

==== کهنه باغشاه ====

بنیاد آن توسط سلاطین صفوی بوده‌است و در زمان رضا شاه آن را خراب کردند و خیابان خیام کنونی را ساختند (اگرچه هنوز در خیابان خیام آثار باغ در ملک خصوصی مردم نمایان است)

==== نوباغشاه ====

بدست محمد میرزا ملک آراء در زمان فتح علی شاه ساخته شد و عمارت‌هایی شبیه چهل ستون اصفهان در آن احداث نمودند که البته در زمان رضاشاه و به دستور وی پادگان شد.

==== شاهزاده حسین ====

در محله شاهزاده حسین واقع است و بنای آن به سال ۸۹۰ برمیگردد.این امامزاده در بخش باختری ساری قرار داد.

==== عمارت کلبادی ====

این مکان زیبا و قدیمی در مرکز شهر ساری و در نزدیکی میدان اصلی واقع شده است و در حال حاضر به عنوان اداره میراث فرهنگی مورد بهره‌برداری قرار گرفته و پیشینه آن یه حدود ۱۲۰ سال پیش باز می‌گردد. ویژگیهای اجزای معماری آن همچون اتاق‌ها، حجره‌ها، شاه نشین، گرمابه، اصطبل، حیاط و هنر بکاررفته بر روی پنجره‌ها و ارسی‌ها و آراستن آنها با شیشه رنگی در نوع خود بی‌نظیر است

==== حمام وزیری ====

این بنا نیز در مرکز شهر ساری و در کنار خانه کلبادی قرار دارد و از لحاظ نوع معماری، مصالح و ویژگیهای ساختمانی از ابنیه دیدنی و مشهور مازندران به شمار می‌رود. ان بنا نیز متعلق به دوران قاجاریه‌است.

==== مجموعه تاریخی فرح‌آباد ====

در ۲۸ کیلومتری شمال شهر ساری و در ورودی خزر آباد و در ۳ کیلومتری ساحل دریای مازندران قرار دارد. این مجموعه شامل مسجد، پل، دیوارهای بر جای مانده از یک کاخ سلطنتی است که به دستور شاه عباس صفوی ساخته شده و تفرج‌گاه ساحلی صفوی بوده‌است. مسجد با ایوانهای بلند، شبستانها. حجره هاو مناره‌ها از مهم‌ترین بناهای تاریخی استان مازندران به شمار می‌رود.

=== آب انبارهای ساری ===

ساری در آخرین دوره دارای ۵ آب انبار معروف بوده که هم اکنون بنای ۳ آب انبار آن موجود است.

==== آب انبار میرزا مهدی ====

این بنا در مرکز شهر ساری واقع شده و مربوط به دوران افشاریه یا زندی ه می‌باشد، منبع اصلی به وسیله پلکانی به پای شیر و انبار آب دسترسی دارد. پلان آن گرد و با گنبد هلالی است که همه آن با آجر و ملاط ساخته شده و در بخش دوگانی گنبد دریچه‌هایی برای فراهم آوردن روشنائی درون آب انبار تعبیه گردیده‌است.

==== آب انبار نو ====

این آب انبار نیز در مرکز شهر ساری و در بافت قدیمی در نزدیکی خیابان قارن کنونی قرار دارد و به لحاظ نوع کاربری همچون آب انبار میرزا مهدی است.بلندای آن از کف آب انبار تا سقف آن ۴۰/۲۱ متر است

=== دروازه‌های ساری ===

ساری در گذشته دارای چهار دروازه در چهار سمت شهر بوده که عبارت بودند از: دروازه بابل، دروازه گرگان، دروازه فرح آباد و دروازه نوباغشاه.

=== برج‌ها و اماکن مقدس ===

==== مسجد حاج مصطفی خان ====

در سال ۱۲۷۳ مسجد حاج مصطفی خان سورتیجی ایجاد گردید و در محله چهارراه برق کنونی قرار دارد.

==== برج رسکت ====

در چهل کیلومتری جنوب باختری شهر ساری قرار دارد و مسیر دست رسی به آن از ساری آغاز و پس از گذر از دو راهی کیاسر و سد سلیمان تنگه به سوی باخترمنحرف می‌شود که بیشتر بخشهای آن آسفالته می‌باشد. این بنا در بخش دودانگه ساری قرار دارد و باآجر ساخته شده و رایه‌های آن شامل مقرنس کاری دو کتیبه آجری به خط کو فی و پهلوی ساسا نی است. احتمالاً مقبره یکی از شهریاران آل باوند بوده و مربوط به سده پنجم هجری قمری است. دریکی ازروستاهای دودانگه به نام روستای رسکت قرار دارد. شهرام صادقی

==== امامزاده عباس ====

در حاشیه شمالی ورودی خاوری شهر ساری واقع شده و از نظر شیوه معماری، گنبد هرمی شکل و صندوق چوبی نفیس، یکی از بناهای معروف استان مازندران است. تاریخ ساخت آن ۸۹۷ هجری قمری است و چهارامامزاده بنامهای عباس و زید و محمد و حسن در آن مدفون می‌باشند.این بنا دربلوار امام رضا منطقه‌ای به نام آزادگله ساری واقع شده‌است.

==== امامزاده جبار ====

در روستای خارکش واقع در جنوب خاوری شهرستان ساری درکیلومتر ۵ جاده ساری به نکاء پشت پارک جنگلی شهید زارع ساری درخاورروستای خارکش مدفون می‌باشد و از نوادگان امام موسی کاظم می‌باشد.

==== برج سلطان زین‌العابدین ====

با گنبد مخروطی هشت‌ترک از لحاظ نوع معماری و تزئینات کاشی کاری و درب و صندوق چوبی نفیس، جز مهم‌ترین بناهای تاریخی ساری به شمار می‌رود. کتیه‌ها و کاشی کاری‌های آن زیبا بوده و یک مرقد دیگر در داخل بنام سلزان‌امیر شمس‌الدین می‌باشد. در مرکز شهر ساری قرار دارد و برج آحری آن به خاطر دارا بودن صندوق و درب چوبی نفیس دارای اهمیت است. بلندای بنا ۲۰ متر و تاریخ ساخت آن سال ۸۴۹ هجری قمری می‌باشد. امامزاده یحیی از فرزندان امام موسی‌کاظم است. پرونده:Sari tomb of abbas01.jpg|امامزاده عباس. پرونده:Masjed jame sari2.jpg|سقف مسجد جامع ساری.

== سیاست ==

تا زمان حمله اعراب به ایران و پیروزیشان در این سرازمین، مازندران یکی از ساتراپ‌های ایران به شمار می‌آمد که مرکز آن همین شهر ساری بود. ولی مردم این منطقه به مخالفت‌های بسیاری انجام می‌دادند که باعث شد از دوره هخامنشیان پادشاهان ایران برای این منطقه فردی را موظف می‌کردند که به زادراکرتا(ساری)بیاید و منطقه را تحت امنیت داشته باشد. از اواخر دوره ساسانیان تا اوایل صفویان شهر ساری پایتخت دو سلسله باوندیان و قارنوندیان بود. سلسله قارنوندیان در زمان هارون الرشید با مرگ مازیار برافتادو ولی باوندیان تا ۷۵۰هجری در ساری و فریم حکومت می‌کردند. در این سال حکومت تازه بنیان کیاهای جلال باوندیان را سرنگون کرد و در ساری مستقر شد. ولی مردم از این شاهان زورگو راضی نبودند بنابرین مرعشیان و سپس صفویان به این شهر دست یافتند. شاهان صفوی به این شهر علاقه‌مند شدند و در زمان ایشان پایتخت تابستانی صفویان در فرح‌آباد ِساری بود. پس از صفویان ساری به دست نادرشاه افتاد. وی به خاطر نزدیکی با مردم بابل این شهر را مرکز مازندران نامید. پس از مدتی دوباره قاجاریان مرکزیت را به ساری برگرداندند و تا کنون ساری مرکز استان مازندران مانده است.

== مشکلات شهری ==

=== حاشیه‌نشینی ===

در دوران تیمور گورکانی عده‌ای از مردم شمال هندوستان که از ایلیات بودند به ایران مهاجرت کردند و در سراسر ایران پخش شدند که عده کمی از آنان امروزه در ساری مانده‌اند. آنها امروزه در گوشه‌ای از شهر که اصطلاحأ به آن جوگی محله می‌گویند زندگی می‌کنند. این افراداغلب بی‌دین میباشند.

== جاهای تفریحی ==

=== پناهگاه‌های حیات وحش و پارک‌های جنگلی ===

==== پناهگاه حیات وحش دشت‌ناز ====

ان محوطه زیبا ۵۵ هکتار در ۳۵ کیلومتری شمال یخاور ساری قرار دارد و مسیر دسترسی آسفالته آن در ۱۲ کیلومتری ساری به بهشهر در سه‌راهی اسلام‌اباد از جاده اصلی جدا شده و پس از گذر از مسافت ۲۳ کیلومتر به مکان گفته شده می‌رسد. فضای جنگل جلگه‌ای آن از سال ۱۳۴۶ بصورت محل تکثیر گوزن زرد خالدار ایرانی در آمده‌است. دشت ناز برای دوستداران طبیعت و حیات وحش تنها با مجوز سازمان محیط زیست می‌توانند به تماشای گوزن و پرندگان زیبا همانند قرقاول و کبوتران بپردازند.

==== پناهگاه حیات وحش سمسکنده ====

این منطقه با ۱۰۰۰ هکتار مساحت در ۱۰ کیلومتری جنوب خاوری ساری واقع شده و مسیر دسترسی آن از ساری تا سمسکنده بوده و سپس با یک جاده روستایی به درون محوطه راه می‌یابد.پوشش گیاهی آن گونه‌های جنگلی و جلگه‌ای بوده و بخشی از آن مانند دشت‌ناز به عنوان زیستگاه گوزن زرد ایرانی مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌است.

==== پارک جنگلی شهید زارع ====

پارک جنگلی شهید زارع در ۳ کیلومتری شرق شهر ساری و در جانب جاده ساری به بهشهر قرار دارد و به علت مجاورت با تپه‌های جنگلی کم ارتفاع در دامنه البرز، بسیار زیبا و چشمگیر است. برای استفاده گردشگران نیز دارای امکاناتی برای ماندن کوتاه مدت می‌باشد. بویژه بهترین مکان برای کسانی است که می‌خواهند به صورت رایگان شب اقامت داشته باشند.

==== پارک جنگلی میرزاکوچک خان ====

این پارک زیر نظر سرجنگل داری ساری اداره می‌شود و در کیلومتر ۱۸ جاده آمل به تهران واقع شده است. درحال حاضر پارک مزبور مورد استفاده مسافران بین راهی و شهروندان آملی قرار می گیرد و دارای امکانات تفرجگاهی مانند: آلاچیق، آب آشامیدنی، سرویس دستشویی، اجاق، میزو نیمکت است. این پارک در ایام تعطیل مورد استفاده اهالی شهرهای همجوار مانند آمل و بابل قرار می گیرد. رودخانه هراز که از ضلع شرقی این پارک می گذرد، جلوه خاصی به آن بخشیده است .

=== سدها ===

==== سد سلیمان تنگه ====

در ۴۵ کیلومتری جنوب باختری ساری در نزدیکی روستای افراچال در منطقه‌ای کوهستانی و سر سبز واقع شده‌است. این سد در سال ۱۳۷۹ برای بازدید مسافرین و گردشگران آماده شده. اقامت شبانه در کنار رودخانه تجن، بازدید از تاج سد با گرفتن بلیط در روزها ممکن بوده و در این سد امکانات قایقرانی و اسکی روی آب برای گردشگران فراهم شده‌است. دهکده آرامش، تاج سد، اسکله شیرین رود و قهوه خانه تلاونگ از جمله مکان‌های تفریحی سد سلیمان تنگه یا همان سد شهید رجایی می‌باشند.

== ورزش ==

با توجه به این که ساری پایتخت کشتی نام گذاری شده اما هر ساله ورزش‌های فوتسال، تنیس، اسکواش، پینت بال، اتوموبیل‌رانی و شطرنج در سطح کشور و منطقه مقام آور می‌باشد. تیم فوتسال راه ساری معروفترین تیم ورزشی این شهر است.در زمینه کشتی نیز تیم گاز مازندران متعلق به این شهر می‌باشد. اولین باشگاه پینت بال شمال کشور در تاریخ ۹ مرداد سال ۱۳۸۷ در پارک قائم (پارک تجن) ساری در مساحتی نزدیک به ۴۰۰۰ متر مربع در باشگاه پینت بال پروشات شروع بکار کرد..در سال ۱۳۸۹ تربیت بدنی شهرستان ساری موفق به خرید سهام باشگاه دسته اولی مهرکام پارس تهران شد تا از همین سال در رقابت های لیگ دسته یک فوتبال کشور با تیم طبرستان صنعت ساری در این مسابقات شرکت کند.همچنین از دیگر امکانات ورزشی این شهر می توان به دو باشگاه تنیس در مجموعه ورزشی داراب واتوبان فرح آباد، باشگاه بولینگ توسکا، مجموعه تفریحی، ورزشی و آبی شیرین رود، باشگاه کارتینگ ساویز واقع در مجموعه ورزشی داراب، قایق سواری در دریاچه سد پلاستیکی رود تجن، پیست اتومبیلرانی نام برد.

== آموزش ==

نخستین مدارس مازندران در دوره تسلط علویان طبرستان بر ساری به شکل مکتب خانه‌ای ساخته شد. این مدارس در ابتدا مخصوص پسران بود و فقط فقه و مسائل دینی در آن تدریس می‌شد. نخستین مدرسهٔ مدرن شهر ساری در سال ۱۳۲۳ق / ۱۲۸۴خورشیدی توسط جمعی از سیاسیون ساروی تأسیس شد. این مدرسه در سال بعد با پشتیبانی لطفعلی خان میرپنجهٔ سالار مکرم (سردار جلیل) سالاریه خوانده‌شد. مدرسهٔ سالاریه با ۷۰نفر دانش آموز آغاز به کار کرد. این مدرسه دارای سه کلاس ابتدایی، سطحی یا فارسی و علمی بود. ولی مدتی بعد با فشارهای مخالفان مشروطه و برخی از مردم شهر، لطفعلی خان سردار جلیل از حمایت مالی مدرسه دست برداشت. در نتیجه مدرسهٔ ساری تعطیل شد. و دویست شاگردان آن بی‌مدرسه شدند. مدتی پس از تعطیلی مدرسهٔ سالاریه، دانش آموزان مدرسه و طرفداران‌شان به انجمن حقیقت ساری متوسل شدند. سید حسین مقدس مدرسه را با نام جدید حقیقت در سال ۱۳۲۳خورشیدی در منزل علی بهروزی افتتاح کرد. پس از چندی آن هم بنابه دلایلی تعطیل گشت و بدین ترتیب چندین مدرسه در شهر به وجود آمد و پس از اندکی تعطیل شد. در سال سال ۱۳۰۵خورشیدی کلاس‌های اول، دوم و سوم متوسطه در مدرسه احمدیه دایر شد و مدرسه به نام دبیرستان پهلوی تغییر نام یافت. در تاریخ ۴بهمن ۱۳۰۰خورشیدی نخستین مدرسه دخترانهٔ ساری با نام تربیت بنات، افتتاح شد. موسس مدرسه شخصی به به نام خانم فاطمه وکیلی دیپلم مدرسه آمریکایی تهران بوده‌است.

== صنایع ساری ==

ساری از قدیم یکی از صنعتی‌ترین شهرهای مازندران بوده‌است. از اواخر دهه۲۰ تا ۵۰ شمسی کارخانجات صنعتی شرکت ام ام (بزرگترین مجتمع صنعتی شهردرزمان خود)با تولید روغن نباتی و چند محصول جانبی دیگر یکی از تولید کنندگان بزرگ روغن نباتی در ایران به شمار می‌رفت. صنایع لوستر علیپور اولین مرکز طراحی و تولید صنعتی لوستر و جراغهای تزئینی استان مازندران در خیابان امیرمازندرانی شهر ساری از سال ۱۳۵۰ در حال فعالیت می‌باشد

=== کارخانه نوشابه سازی خوش نوش ساری ===

کارخانه نوشابه سازی خوش نوش ساری (کارخانه نوشابه سازی کانادا سابق) واقع در کیلومتر یک جاده ساری-نکا (وابسته به دفتر امور اقتصادی جامعهالزهرای قم). محصولات این کارخانه عبارتند از نوشابه‌های گاز دار: پارس کولا، شادنوش و…

=== کارخانه نکا چوب ===

واقع در حومه شهرساری و واقع در درون مرز شهرستان ساری بهمراه شهرک مسکونی آن

== کارخانجات صنایع فلزی ایران ==

واقع در کیلومتر ۱۶ بزرگراه مشهد بعد از شهرک سورک که پروژه‌های مهم برج سازی واسکلت بندی را انجام میدهد

== بازارهای محلی و دوره‌ای ==

نوشتار اصلی: بازارهای ساری همانند برخی از شهرهای شمالی ایران در ساری نیز بازارهای دوره‌ای برگزار می‌گردد.

* شنبه بازار تقاطع کارمندان و آزادی
* یکشنبه بازار در بخش هشت(خ قره جه)
* دوشنبه بازار در خیابان وصال (ساری کنار)
* سه شنبه بازار واقع در کمربندی جنوبی
* چهارشنیه بازار در خیابان معلم میدان معلم انتهای بلوار پرستار
* پنج شنبه بازار در خیابان پیام نور و امامزاده عباس(که به انتهای بلوار امام رضا، پلیس راه سابق انتقال یافت)

=== بازارهای روز ===

=== بازار امام رضا ===

از جمله بازارهای منطقه‌ای شهرداری می‌توان با بازار رضا و ۲۲ بهمن اشاره کرد که بازار امام رضا از بازارهای بزرگ واقع در بلوار امام رضا قبل از پل فراورده‌های نفتی احداث شده‌است

==== ماهی فروشان ====

در انتهای خیابان نادر و در مجاورت با بازار نرگسیه قرار دارد. که البته جدیداً کل بازار به ابتدای پل تجن انتقال یافته‌است. همچنین شماره دوم این بازار هم اکنون در اتوبان قایمشهر در حال احداث می‌باشد که دارای امکانات از جمله استخر ماهی و رستوران ماهی می‌باشد

==== بازار نرگسیه و رجایی ====

بازار نرگسیه در مجاورت کاخ قدیمی آقا محمد خان قاجار قرار دارد، و از طرف کوچه مسجد جامع خیابان انقلاب، کوچه نواب نادر و کوچه پشت استانداری ورودی دارد.این بازار مجموعه پوشاک و کفش وقسمتی از تره بار در آن وجود دارد بازار نرگسیه یکی از قدیمی‌ترین و پر رفت آمدترین بازارها در استان مازندران می‌باشد که قسمتی از آن را مسجد جامع ساری در بر می‌گیرد.

==== بازار ترکمنان ====

بازار ترکمنان در خیابان ملامجدالدین ساری قرار داشت و در سال ۱۳۸۹ به نزدیکی پل تجن انتقال یافته است. این بازارچه از جاهای گردشگری ساری است واز تمام استان و استانهای همجوار برای بازدید از این بازار به آنجا میآیند و دارای پوشاک و منسوجات و … میباشد که بیشتر توسط بازرگانان ترکمن از مرز اینچه برون به اینجا آورده و عرضه میشود.

=== بازار ۲۲ بهمن ===

بازار کوچکی که توسط شهرداری به عنوان بازار منطقه‌ای در منطقه ۲۲ بهمن واقع در بلوار دانشجو ساخته شده‌است

=== بازار روز راه آهن و کشاورز ===

این بازار جزء مجموعه بازار منطقه‌ای شهر بوده و در بلوار کشاورز در جنوب شهر قرار دارد که یکی از قدیمی‌ترین و پررونق‌ترین بازارهای ساری است.

=== نمایشگاه‌های تجاری ===

با اینکه نمایشگاه بین‌المللی مازندران در قائمشهر احداث و نیمه‌تمام گذاشته‌شده و به علت عدم تمایل سرمایه‌گذاران در مورد سرمایه در شهرهای غیر مرکز استان تمامی نمایشگاه‌های استانی و کشوری در مکان‌های ساری انجام می‌پذیرد.

==== نمایشگاه‌های رسمی ====

ساری به عنوان یکی از قطب‌های مهم تجاری همکاری در منطقه آسیای میانه و قفقاز و سواحل دریای مازندران شناخته شده و بنا بر این همیشه توسط کشورهای خارجی و با حضور سفیران نمایشگاه‌های متعددی در ساری برگزار می‌گردد.

==== نمایشگاه‌های برنامه‌ای ====

معمولاً بسیاری از شرکت‌ها، نهادها، گروه‌ها و… در مجموعه ایران خودرو، یا، سالن شهر و روستا اقدام به برگزاری نمایشگاه می‌کنند.با توجه به اینکه انتظار میرود نمایشگاه بین‌المللی در بزرگراه فرح آباد ساخته شود.

== محلات ساری ==

=== اواخر دوره قاجار ===

سبزه میدان، نقاره خانه، اوصانلو محله، امامزاده یحیی، بلوچی محله، کردمحله، بلوچی خیل، اصفهانی محله، افغون محله، چاله باغ، شپش کشان، کهنه باغشاه، قلیچ لی محله، میرسرروضه، میرمشهدمحله، بیرامتر (بهرام اُتُر)، در مسجد، پای چنار، شیشه‌گر محله، نعل بندان، بهارآباد، شاهزاده حسین، امامزاده عباس(آزادگله)

=== محله‌های کنونی ===

سبزه میدان، باقرآباد، شکرآباد، نوتکیه، چناربِن، امامزاده یحیی، بازار روز، شهبند، مهدی آباد، کوی ندا، گل افشان، معلم(ساری نو)، ترک محله، کوی آزادی، ۲۲ بهمن، راهبند سنگتراشان، لسانی، میرزمانی(سعدی)، پیوندی، فدک، توکل، کوی سنگ، کوی افشار، کوی اصحاب، مهیار، پل تجن، طالقانی اول و دوم، پشت پرورشگاه، کوی گلها، پشت زندان، بخش هشت(سلمان فارسی-پیروزی)، پشت مصلی، بربری محله، پیرتکیه، بوعلی(بلوار پاسداران)، میرسرروضه، بهرام اُتُر، آزادگله، سروینه باغ، راهبند دخانیات، نعل بندان، کوی قلیچ، چهارراه برق، چهارراه کارمندان، ساری کنار، طبرستان، ششصد دستگاه، میرسرروضه، کوی برق، کوی نور(پشت انبار برق)، پشت چین دکا، کوی جهاد، چال مسجد، خیام، مازیار و کوی لاله (فوردگازداران)…

=== شهرک‌ها و مناطق ===

از کوی‌ها و شهرک‌های مهم و مناطق دوگانه آن می‌توان به شهرک ۶۰۰ دستگاه و شهرک‌های ۱۱۰۰ دستگاه و شهرک دولتی بزرگ گوهرباران در حال ساخت اشاره کرد و همچنین کوی ۲۲ بهمن، کوی پنج‌تن و مجموعه خیابان‌های پیوندی و میرزا رضا زمانی و بخش ۸ و مهدی آباد و جام جم و… از مهمترین مناطق مسکونی ساری می‌باشند.

==== میدان ساعت ====

میدان ساعت نام میدانی در مرکز شهر ساری است. این میدان دارای برجی با ساعت عقربه‌ای بزرگ و مجهز به صدای زنگ ناقوس است که در هنگام تغییر ساعات به شماررقم ساعت آن لحظه به صدا در میآید و در سکوت شبهای ساری صدای ساعت ۱۲ شب را بدلیل تعداد بالای دفعات آن و نیز سکوت شب تا دورترین خیابانهای ساری می‌توان شنید. در سال ۱۳۵۵ ساخت میدان این برج آغاز شد و در نهایت در سال ۱۳۵۷ پایان یافت. محمد علی حیدری سازنده این برج می‌باشد.

=== خیابان‌های مهم و اصلی ساری ===

بزرگراه ولی عصر غربی و شرقی و بزرگراه‌های بادله و رینگ در حال ساخت ساری وکمر بندی سلیم بهرامی و همچنین از خیابان‌های مهم می‌توان به پهلوی (طبرسی)، فرهنگ، میرزمانی، خیابان قارن، خیابان انقلاب(شاه)، خیابان نادر، خیابان مدرس. خیابان سلمان فارسی، خیابان مازیار، خیابان رازی، خیابان فردوسی، خیابان شاه عباس(۱۸دی)، خیابان شهبند، خیابان چنار بن، خیابان ملامجدالدین، خیابان دروازه بابل، بلوار فرح آباد، خیابان معلم، خیابان شهید اندرخورا، خیابان خیام، خیابان ارتش، خیابان صبا، خیابان خیام و نام مناطق معروف ۶۰۰ دستگاه. کوی برق . سید الشهدا . طبیعت ۱و۲٫ساری کنار.طبرستان. مهدی آباد.در شمال شهر و راهبند سنگتراشان، دخانیات ِراهبند در جنوب شهر و مختاریه و میدان شهدا(دروازه گرگان )در مرکز شهر نام بردو مجموعه بلوارها و میادین دیگرو…میتوان اشاره کرد.

== حمل و نقل ==

=== فرودگاه دشت ناز ===

فرودگاه دشت ناز، نام فرودگاهی در ساری است. این فرودگاه به عنوان یک فرودگاه بین‌المللی شاخته می‌شود و سالانه پروازهای بسیاری دارد ولی بیشتر این پروازها برای زائرین حج انجام می‌گیرد.

=== راه‌آهن ===

ساری نخستین شهر ایران بوده‌است که ساخت راه‌آهن سراسری ایران از آنجا آغاز گشت. و پس از رضاشاه و در هنگام جنگ جهانی دوم به تصرف نیروهای شوروی در آمد. این خطوط ریلی از شعبه‌های اصلی از راه آهن سراسری ایران است که در سال ۱۳۰۸ خورشیدی در دوران رضاشاه، نخستین فاز آن بین شهرهای ساری – بندر شاه افتتاح گردید. و همیشه یکی از مهمترین راه‌های ایران به شمار می‌رفته است. ساخت این راه‌آهن باعث شد تا امروزه شهر ساری به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم شود و باعث بیشتر شدن اختلاف طبقاتی بین مردم این شهر نیز شد. هم‌اکنون به قسمت جنوبی شهر راهبند گفته می‌شود که در این منطقه حاشیه نشینان بسیاری وجود دارند. در سال ۱۳۸۴ طرحی آغاز شد که نخستین پل رو گذر در شرق مازندران ساخته شد. این پل که بعدها سردار نبوی نام گرفت، راهبند را به مرکز شهر متصل می‌کند.

=== اتوبوس ===

یازده ایستگاه اتوبوس بین شهری ساری در نظر گرفته شده‌است که نقاط مختلف شهر را به یکدیگر متصل می‌نماید

=== تاکسی ===

سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی ساری از اردیبهشت ۱۳۷۶ به عنوان واحد در شهرداری ساری به امور مربوط به تاکسیرانان و تاکسیداران رسیدگی می نمود که با توجه به رشد جمعیت شهری و وسعت شهر و نیاز به کنترل و نظارت دقیق تر بر امور مربوط به حمل و نقل وجابجائی مسافرین و همشهریان در سال ۱۳۸۱ با تصویب اساسنامه و معرفی مدیرعامل به عنوان سازمانی مستقل زیر نظر شهرداری شروع به فعالیت نمود.

== هنرهای نمایشی ==

=== سینما ===

شهر ساری دارای دو سینما است. که در زیر به شرح آنها می‌پردازیم:

* سینما سپهر: در سال ۱۳۴۲ تاسیس شد و فعلاً درجه یک به شمار می‌آید. ظرفیتی بالغ بر۱۲۱۶ نیز داراست.
* سینما فرهنگ:در سال ۱۳۴۰تاسیس شد و فعلاً درجه کیفتی‌اش ۲است. ظرفیت سالن آن نیز ۷۰۰ نفره است.البته در حال حاضر تعطیل است.

=== تآتر ===

در باب اینکه نخستین نمایش در ساری چه زمانی و به چه کیفیتی انجام شده، اطلاعاتی وجود ندارد. به نقلی در سال ۱۳۱۹ هجری قمری ظهیرالدوله، که وزیر تشریفات سلطنتی و همچنین دارای سمت والی مازندران بود، شخصی به نام حکیم الهی را مأمور کرد که در سبزه میدان تآتری اجرا نماید. بعدها در دهه ۱۳۰۰هجری شمسی یدالله مایل تویسرکانی وزیر فرهنگ مازندران، نمایشنامه‌های بسیاری از نمایشنامه‌نویسان روس و اروپایی مانند مولیر را در مدرسه‌ای به نمایش درآورد و گاهی از این نمایش‌ها در راستای القاء تفکرات خود نیز استفاده می‌نمود و بازیگران این تآترها نیز دانش‌آموزان و یا بازاریان مشتاق بودند و خود ییدالله مایل نیز برای بها بخشیدن و اعتباردادن به تآتر گاهی ایفای نقش می‌نمود. این گروه پس از مدتی به خاطر مسائل سیاسی ازبین رفت. پس از آن نیز گروه‌هایی تآتری به رهبری افرادی چون ستوان ایرانلو، خدابنده لو ، خیرخواه، محمد باقر خاوری، اتومیان، ملک الکتابیو… در شهر راه انداخته شدند. از نمایشنامه‌نویسان بزرگ که در این شهر به فعالیت پرداختند میتوان به لادبن (قاسم رحیمیان) و عمادالدین رام بودند بیشتر گروه‌های تآتری پیش از انقلاب ۵۷ دارای بازیگرانی از دو دسته‌ی معلمین و دانش‌آموزان و یا سربازان پادگان ساری بود و اغلب این تاترها در مدارس به روی صحنه می‌رفتند.

== رسانه ==

=== صدا و سیما ===

رادیو طبرستان از دهه ۱۳۲۰ فعالیت خود را آغاز نمود. این رادیو بعدها در قالب شبکهٔ استانی صدای مرکز مازندران به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

تلویزیون ساری ابتدا با فرستنده‌ای ۱۰۰ واتی افتتاح گردید. صدا و سیمای مرکز مازندران در هفدهمین جشنوارهٔ مراکز صدا و سیمای ایران، دومین مرکز برتر پس از مرکز خوزستان شناخته شد.

=== نشریات ===

از دوران قاجاریان تا کنون نشریات و روزنامه‌های بسیاری در ساری به چاپ رسیده است. امروزه از بزرگترین نشریات ساری می‌توان به بشیر، وارش، قارن، نهضت شمال، دیار سبز و هفته‌نامه پژواک اشاره کرد. همچنین روزنامه سارویه که فقط مخصوص شهرستان ساری است با نظارت شورای شهر ِشهرستان ساری از سال ۱۳۸۴ به انتشار می‌رسد.

== سوغاتی‌ها ==

از سوغاتی‌های شهر ساری شامل غذاهای سنتی، میوه‌ها و صنایع دستی این شهر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

=== غذاهای سنتی ===

آلوکباب با مرغ محلی، ماهی دزینگه، سبزی‌پلا، کیی‌پلا، استامبولی‌پلا، عجی‌مجی‌پلا، ساک‌خارش، آش ترش، آش گزنه، میرزاقاسمی، نازخاتون و کیی خارِش، قیصی خارش، تاس کباب، فسنجون با اردک، ته‌چین و غیره. همچنین مرباها و شربت‌های مختلفی از جمله دشو در منطقه مورد استفاده قرارمی‌گیرد.

=== میوه‌ها ===

انواع مرکبات، کاندس، ازگیل، تمشک وحشی، زردکیجا(نوعی قارچ‌خوراکی)، گزنه و کدو و…

=== صنایع دستی ===

صنایع‌چوبی، صندوق‌مزار، ارسی، لاک‌تراشی، جوله، کلز، کیله‌لاک، قند چوله، تنباکو چوله، سیرکوب، حصیربافی، گلیم‌بافی، جاجیم‌بافی، جوراب‌بافی، موج‌بافی، پارچه‌بافی، نمدمالی، سفال‌گری و…

== شهرهای خواهرخوانده ==

شهر ساری تنها یک خواهرخوانده دارد.

== پانویس ==

== منابع ==

* کتاب جغرافیای تاریخی ساری به قلم دکتر محمد حسین اسلامی.
* بخشی از مقاله شهر ساری، به همراه مجموعه ساری به همه زبان‌های دنیا به کوشش علی حسامی.
* برگردان بخش‌هایی از دانشنامه بریتانیکا.
* ماه تلاش تهیه شده در شهرداری ساری در۱۳۸۴.

== پیوند به بیرون ==

* وب‌گاه فرمانداری ساری
* وب‌گاه شهرداری ساری

درج دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *