زبان آسی

آسی یا اوسِتی (به زبان آسی: Ирон ایرُن، یا ирæтты æвзаг ایرَتّی اَوزاگ (به معنی زبان مردم آسی) ) یکی از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شرقی است که امروزه در قفقاز در منطقه‌ای میان روسیه و گرجستان صحبت می‌شود.

گویندگان این زبان قسمتی در جمهوری اوستیای شمالی-آلانیا و قسمتی در جمهوری گرجستان که ناحیه خودمختار اوستیای جنوبی خوانده می‌شود، سکونت دارند. گویشی که بیشتر جنبه ادبی دارد «ایرونی» است. زبان آسی را دنباله زبان سکائی باستان می‌شمارند. شماره گویشوران به این زبان، در حدود ۷۰۰ هزار نفر است که عمدتا در آلان سکونت دارند.همچنین شماری از گویشوران زبان آسی در کشور ترکیه بسر می برند.زبان آسی وامواژه هایی از زبان های ترکی آذربایجانی، گرجی و روسی در درون خود دارد.

== لهجه ها ==

دو لهجه اصلی زبان آسی، ایرون در خاور اوستیا و دیگورون در باختر آن می‌باشند. اکثر آس‌ها به ایرون گپ می زنند که گویش ادبی هم به حساب می‌آید. غیرازاین دو گروه یک لهجه آسی دیگر هم در مجارستان وجود داشته که بدان یاسی (jassic) می گفته اند.زبان یاسیک اگرچه از میان رفته اما یاسی ها هنوز در مجارستان زندگی می کنند.درکل شمار متکلمین آسی زبانِ لهجه ایرونی بیش از لهجه دیگوری است و از این رو لهجه معیار آسی نیز محسوب می شود.اخیرا آثار و نوشته هایی نیز به لهجه دیگوری ترجمه شده است.متکلمین دیگوری بیشتر در غرب اوستیا زندگی می کنندو ایرونی لهجه شزقی تر این زبان محسوب می گردد.لهجه دیگوری به لحاظ تغییرات زبانی نسبت به همتای خود تا اندازه ای قدیمی تر و کهنتر بنظر میرسد.تفاوت ها حتی در نظام شمارشی بیست گانه دیگوری در مقایسه نظام دهگانی ایرونی وجود دارد و اختلاف هایی در صرف و نحو افعال نیز دارند با این حال هردو لهجه هایی از یک زبان واحد شمرده می شوند و خود نیز بر این اعتقاد هستند.

== تاریخچه ==

از زبان آسی در دوره باستان اثری در دست نیست. در دورهٔ کلاسیک و میانه از زبان سکایی غربی جدا می‌گردد. نزدیکی این زبان با پشتو و یغنابی این رااثبات می‌کند. اولین اثر بجای مانده از این زبان در دورهٔ کلاسیک نبشتار سنگ قبری در قفقاز است که به خط یونانی. این زبان تنها زبان ایرانی جدید است که از فارسی تاثیر نپذیرفته است.آسی زبانان نماینده امروزی زبان قدیم اسکیت ها محسوب می شوند.این زبان که از زبان های ایرانی شرقی بشمار می رود با زبان‌های پامیری و زبان پشتو نزدیکی فراوان دارد.زبان آسی بهمراه زبان های تاتی، تالشی و کردی زبان های ایرانی رایج در قفقاز محسوب می شوند.آسی ها را بازماندگان ماساژت ها و سرمتی ها نیز دانسته اند که همگی تیره های سکایی بوده اند.در دوره های متاخر آثاری از زبان آسی میانه به خط لاتین یا یونانی بدست آمده است که همگی تحت تاثیر زبان یونانی بوده اند.همچنین مطالعه آثار میانه آسی نشان می دهد که این زبان اموزه دارای دگرگونی آواشناسی شده است و آواهای این زبان تحت تاثیر زبان‌های قفقازی تا حد زیادی تغییر یافته اند.همچنین آسی های مهاجر در مجارستان نیز آثاری به این بان خلق کرده و گویشی ویژه برای خود داشتند.

== ادبیات و نگارش ==

این زبان از آنجا که از خانوادهٔ زبانهای ایرانی است شباهت‌هایی با فارسی دارد. ابایف زبانشناس شوروی سابق بیان داشته باوجود شباهت‌های موجود میان آسی با زبان‌های قفقازی در اثر ممارست در طول تاریخ، زبان آسی ویژگی خودرا به عنوان یک زبان ایرانی نگاه داشته‌است. و این در ریشه‌یابی واژه‌ها و ساخت دستوری به چشم می‌آید.

خط در این زبان هم سرگذشت طولانی ندارد. عنوان شد که در قرون میانه سنگ قبری آسی با الفبای یونانی بدست آمد. پس از غلبه روس‌ها در قفقاز الفبای روسی در آنجا گسترش یافت. نخستین کتاب آسی با الفبای سیریلیک در سال ۱۷۹۸ بنام توضیح المسائل پدر روحانی گای در مسکو منتشر شد.در ابتدای قرن نوزدهم ایوان یالغوزیژه متون کهن کلیسایی را از گرجی به آسی ترجمه نمود و به خط گرجی با اندکی تغییرات به چاپ رساند. اولین نشریه آسی بنام ایرون گازت به سال۱۹۰۶ در ولادی قفقاز به چاپ رسید. در همان دوران ادبیات نوین آسی در روسیه پایه‌گذاری شد. بنیانگذار ادب آسی کاستاختاگوروف می‌باشد. تا پیش از فروپاشی اتحاد شوروی دو نشریه روزانه آسی چاپ می‌شد: ۱- راست زیناد (راستی) در شمال و ۲- خورزرین (بمعنی: خورشید زرین یا آفتاب طلایی یارنگین کمان) که در کل به داستانها و اشعار معاصر اوستی علاقه نشان می‌دهند.

== واژگان ==

واژگان زبان آسی بدلیل اینکه از گروه زبان های ایرانی شمال شرقی می باشد بیش از هر زبان دیگری شبیه گویش های مختلف پامیری و یغنابی و نیز پشتو می باشد.وامواژه های زبانی دیگر و تغغیرات آوایی بدلیل همجواری با زبان های غیر ایرانی در واژه شناسی آسی دخیل بوده است اما از نظر واژگان همچنان ویژگی ایرانی خود را حفظ نموده اند.زبان آسی مانند فارسی فاقد جنس و تثنیه می باشد.ضمائر مالکی مانند گویش های کناره دریای خزر در ایران پیش از اسم و مضاف الیه پیش از مضاف می ایستد.گاهی جملات با گروه های اسمی همراه می شود.

= منابع =

* رودیگر اشمیت.راهنمای زبان های ایرانی.جلد دوم.ترجمه حسن رضایی باغ بیدی و همکاران.تهران.نشر ققنوس.چاپ دوم.۱۳۸۷

= پیوند به بیرون =

* ویکی‌پدیای آسی

درج دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *